Қазықты неге кедір - бұдыр ағаштан жасағансыңдар
Жамбыл облысы, Байзақ ауданы, Кеңес орта мектебі
Физика–математика пәнінің мұғалімі: Жақсылықова Эльмира
Оқу жылының соңғы сабағын мен дәстүрлі «қайталау» форматынан сәл өзгеше етіп, тәжірибеге негізделген саяхат-сабақ түрінде өткізуді әдетке айналдырдым. Бұл сабақ жыл сайын қайталанса да, мазмұны мен өрісі әр жолы өзгеше болып шығады: оқушылардың ойы, таңдаған көрнекіліктері, тапсырмалардың бағыты әртүрлі.
Төменде сол сабақтардың бірінің барысы ұсынылады. Сынып оқушылары өздері құрған «Жасыл клубтың» кезекті отырысында сабақ жоспарын талқылап, сабаққа «Физика және табиғат» деген атау берді. Қай тарауларды қайталау керегі, қандай суреттер мен көрнекі құралдар қолданылатыны сол отырыста іріктелді.
«Физика және табиғат» атты саяхат-сабақтың құрылымы
Оқушылар екі топқа бөлінді. Бір оқушы «орманшы» рөлін атқарды. Тақтаның алды гүлдермен безендіріліп, тақтаға орман көрінісі ілінді. Екі топ тақтаның екі жағына қарама-қарсы орналасып, сабақ диалог пен бақылау арқылы өрбіді.
1) Саяхаттың басталуы: «Білу керек, білім керек»
Орманшы оқушыларға табиғаттың «жұмбағын» шешу үшін құбылысты бақылау, себеп-салдарды табу, яғни білім қажет екенін айтады. Осыдан кейін сынып «алға жүріп», ормандағы алғашқы аялдамаға келеді.
Жағдай
Шатыр тігу үшін қазықты жерге қағу қиынға соқты.
Негізгі ұғым
Қысым: ұшы ұшталмаған қазықтың жанасу ауданы үлкен болғандықтан, қысым азаяды; қазықты ұштау керек.
Қосымша талқылау
Қазықтың кедір-бұдыр болуы үйкелісті арттырып, шатыр жібінің жақсы керілуіне көмектеседі.
2) Түнгі ылғалдың сыры: жаңбыр ма, шық па?
Таңертең жол құрғақ, ал ағаш пен шөпте ылғал бар. Оқушылар бақылау арқылы екі ықтимал түсіндірмені салыстырады: жаңбыр ізі ме, әлде шық па?
Жол неге тез кебеді?
Ашық жерде күн сәулесі мен жел әсерінен булану жылдам жүреді.
Ағаш пен шөп неге ылғалды ұстайды?
Ағаштың ұшар басы сәуледен көлеңкелеп, желді әлсіретеді; булану тежеледі.
Жаңбырсыз да ылғал бола ма?
Иә. Түнде температура төмендегенде ауадағы су буы конденсацияланып, шық түсуі мүмкін.
3) Жылдам соққы және серпімділік: шөп неге қайта тұрады?
Шөпті шыбықпен «шалғысыз» шабу
Шыбықты тез әрі күшті сермегенде әсерлесу уақыты азаяды; шөп сабағы иіліп үлгермей қиылады.
Жапырылған шөп неге қайта көтеріледі?
Бұл — серпімділік. Ол шөптің қорғаныс қабілеті: желден, жауыннан кейін бастапқы қалпына келуге көмектеседі.
4) Иіс, дыбыс және тербеліс: орманның «тірі физикасы»
Гүл иісі қалай таралады?
Бұл — диффузия: молекулалардың ретсіз қозғалысы нәтижесінде иіс ауаға жайылады.
Неге ара мен масаның дыбысы ұшқанда естіледі?
Ұшу кезінде қанат қағу ауа тербелісін туғызады да, дыбыс пайда болады. Ара шамамен секундына 200 рет, маса 600 рет қағып, әртүрлі жиіліктегі дыбыс шығарады.
Ал көбелектің дыбысы неге естілмейді?
Адам құлағы шамамен 16–20000 Гц аралығын қабылдайды. Көбелек секундына 10 рет қана қанат қағады, жиілік тым төмен болғандықтан, дыбыс естілмейді.
5) Қозғалыс: жүру, жүгіру және секірудің айырмасы
Жүру
Табан жермен үздіксіз байланыста, тіреу нүктесі бар.
Жүгіру
Қысқа сәтке жермен байланыс үзіледі; орын ауыстыру жылдамдығы артады.
Ордан секіру
Жүгіріп келіп секіру оңай: секірудің бастапқы жылдамдығы болады.
Неге жазықта жүру жеңіл, ал қыратқа көтерілу қиын?
Жазықта негізінен үйкелісті жеңуге жұмыс жасалса, қыратта оған қоса денені жоғары көтеруге — яғни ауырлық күшіне қарсы қосымша жұмыс жасалады.
6) Салқындаудың қарапайым тәжірибесі: тер және булану
Оқушы бетіне қолымен желпіп, «неге салқындадым?» деп сұрайды. Жауабы — булану жылдамдағанда денеден энергия көбірек алынады.
Түйін
Ауа қозғалысы тердің кебуін жылдамдатады. Булануға энергия керек, ол энергия теріден алынады — нәтижесінде дене салқындайды.
7) Дыбыстың шағылуы: жаңғырық
Нені байқаймыз?
Жаңғырық — дыбыстың кедергіден шағылып қайта естілуі.
8) Өзен жағасындағы бақылаулар: пішін, толқын, сыну, қысым
Балық неге тамшы тәрізді?
Тамшы тәрізді пішін судағы қозғалыс кезіндегі кедергіні азайтады.
Балық қолға неге сырғанақ?
Сыртқы шырыш қабаты үйкелісті азайтады, сондықтан ұстау қиын.
Суға тас лақтырғанда не пайда болады?
Толқын: су бөлшектері жоғары-төмен тербеліп, әсерлесу таралады.
Көзбен мөлшерлеу неге қателестіреді?
Ауа мен су шекарасында жарықтың сынуы салдарынан тереңдік басқаша көрінуі мүмкін.
Тас үстімен жүргенде табан неге ауырады?
Жанасу ауданы азайған сайын қысым артады: p = F / S. Сондықтан табанға түсетін қысым көбейіп, ауырсынады.
Орманшының үш сұрағы
- Өзендегі су жоғарыда жылы ма, әлде төменде ме?
- Терең суда адамды көтеру жеңіл ме?
- Судың терең жерінде тас табанға қатты бата ма, әлде таязда ма?
Жауап (а)
Әдетте төменгі қабат салқынырақ: судағы жылу алмасу баяу, қабаттар толық араласа бермейді.
Жауап (ә)
Иә, жеңіл: жоғары бағытталған Архимед күші көмектеседі.
Жауап (б)
Тереңірек жерде жеңілірек сезіледі: көтеруші күш көбірек әсер етеді.
Судан шыққан бала неге тоңады?
Терідегі су буланғанда денеден энергия алынады, ішкі энергия азаяды да температура төмендеп, адам қалтырайды.
9) Лагерьге оралу: рюкзак, отын және жылу
Неге рюкзак белбеуі жалпақ?
Жанасу ауданы артса, қысым азаяды — салмақ денеге біркелкі таралады.
Неге арқа бәрібір ауырады?
Ішіндегі заттар ретсіз нығыздалса, қырлары арқаның белгілі нүктелеріне үлкен қысым түсіреді.
Неге құрғақ отын жақсы жанады?
Дымқыл отын жанғанда энергияның бір бөлігі суды қыздыруға және буландыруға кетеді, сондықтан жылу аз бөлінеді.
Неге отты желдің бағытымен тұтатқан дұрыс?
Жел жақтан жалын отынға тез тиеді; қарсы жел жалынды шалғайлатып, тұтануды баяулатады.
От жанғанда: физика ма, химия ма?
Отынның жануы — химиялық құбылыс. Ал отынның шатырлап жануы, түтіннің көтерілуі мен таралуы — физикалық құбылыстармен түсіндіріледі.
- Шатырлап жану: отындағы ылғал қызғанда буға айналып, қысым артып, талшықтарды жаруы мүмкін.
- Түтіннің жоғары көтерілуі: қызған ауа жеңілдейді де жоғары көтеріледі, ұсақ бөлшектер сонымен бірге ілеседі.
Неге адамдар қызара бастайды?
Оттан жылу сәуле шығару арқылы беріледі; дене қызады.
Отты қалай дұрыс өшіреміз?
Ең сенімдісі — су құю: оттегінің келуін тежейді және булану кезінде жылуды жұтады.
Шәйнектегі дыбыстардың сыры
Шәйнектің ызылы
Су қызғанда түбіндегі ауа көпіршіктері ұлғайып жоғары қозғалады; осы қозғалыс ызылға ұқсас дыбыс беруі мүмкін.
Қақпақ неге «секіреді»?
Қайнағанда бу қысымы қақпақты көтереді; бу шыққанда қақпақ қайта түседі.
Ыстықты қалай тезірек суытамыз?
Үрлеу ауа алмасуын арттырып, булануды және жылу алмасуды күшейтеді — сусын тезірек салқындайды.
10) Ойын және жұмбақтар: білімді бекіту
Демалыс кезінде оқушылар жұмбақ шешу арқылы физикамен байланысты құралдар мен құбылыстарды еске түсірді.
1) «Бір демде жер түбінен хабар алды»
Жауабы: Радио
2) «Жол көрсетіп береді, бірақ өзі көрмейді»
Жауабы: Компас
3) «Туыстарын шетінен өбеді»
Жауабы: Магнит
4) «Жолды қалады артында»
Жауабы: Реактивті ұшақ
5) «Тар шеңберді айналып»
Жауабы: Қабырға сағаты
6) «Көкке қараған, жұлдыз санаған»
Жауабы: Телескоп
11) Ас үстіндегі физика: кебу және жылуөткізгіштік
Нан неге қатып қалды?
Бұл — кебу: нанның саңылаулары арқылы ылғал буланып шығады.
Неге ағаш қасықпен ішкен дұрыс?
Ағаш жылуды нашар өткізеді, сондықтан ауызды күйдірмейді.
12) Қайтар жол: найзағай неге бұрын көрінеді?
Күн бұлттанып, найзағай ойнап, күн күркірей бастағанда, орманшы соңғы сұрақты қояды: неге алдымен жарқылды көреміз, кейін ғана дыбысты естиміз?
Түсіндірме
Найзағай — жарық құбылысы, жарықтың таралу жылдамдығы өте үлкен. Ал күн күркіреуі — дыбыс толқыны, дыбыстың ауадағы жылдамдығы шамамен 340 м/с. Сондықтан жарқыл бұрын көрініп, дыбыс кейін естіледі.