Арал теңізінің экологиясы
Арал теңізі: шөлдегі көгілдір айдыннан экологиялық апатқа дейін
Арал теңізі — Қазақстанның інжу-маржаны, шөл белдеміндегі бірден-бір көгілдір су айдыны болды. Апатқа дейінгі көлемі шамамен 1066 км², тереңдігі 30–60 м, тұздылығы 10–12% еді. Қойнауы кәсіптік маңызы бар бағалы балықтарға бай, жағалауы қоға мен қамысқа толы болатын.
Бір кездері өңірдің тіршілігі
- Жылына 50–150 мың балық ауланатын.
- Теңіз маңында едәуір мөлшерде бағалы тері ресурстары игерілген.
- 1970-жылдарға дейін тұрғындар әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан салыстырмалы түрде жақсы қамтамасыз етілді.
- Елді мекендерде 17 балық колхозы, 10 балық өңдеу зауыты және 2 балық комбинаты тұрақты жұмыс істеді.
Игеру қарқыны және суға сұраныстың өсуі
1960-жылдардан бастап Арал өңірін игеру күшейді. Суармалы жер көлемі бұрынғыдан: Өзбекстан мен Тәжікстанда — 1,5 есе, Түрікменстанда — 2,4 есе, Қазақстанда — 1,7 есе артты. Ал Әмудария мен Сырдария бойындағы халық саны 1960–1987 жылдары 2,2 есе көбейді. Бұл суға деген қажеттілікті күрт өсірді.
Негізгі себеп: антропогендік факторлар
1970–1980 жылдары Аралға құйылатын су мөлшері айтарлықтай азайды. Екі өзен бойында су көп қажет ететін күріш пен мақта егісі кеңейді (Шардара және өзге суармалы алқаптар). Ауыл шаруашылығының басқа салалары да ұлғайды. Өзен бойлары игеріліп, суды үнемді пайдалану жүйесі толық жолға қойылмады.
Салдары: теңіз деңгейінің төмендеуі және тұздану
Су келімінің азаюы теңізге тікелей соққы болды: Аралдың деңгейі 23 метрге дейін төмендеп, су айдыны 30–200 км шегінді. Тұздылық 40%-ға дейін артты.
Бұған қоса, екі өзен бойындағы шаруашылықтарда тыңайтқыштар мен химиялық препараттарды қолдану бұрын-соңды болмаған деңгейге жетіп, тыңайтқыш қолдану 10–15 есе өсті. Бұл өзгерістер Арал өңірін экологиялық апат аймағына айналдырды.
Құрғаған табаннан көтерілген тұзды шаң
Құрғап қалған теңіз түбінен жыл сайын айналаға зияндылығы жоғары тұзды шаң көтеріліп, желмен тарай бастады. Кей деректер бойынша, теңіз түбінен көтерілетін улы тұз мөлшері жылына 13–20 млн тонна деп есептеледі. Бұл әсер Орта Азия аумағына дейін жетіп, ауыл шаруашылығына да зардабын тигізуде.
Апатқа әкелген басқарушылық қателіктер
Арал апатына алып келген себептердің бір бөлігі — табиғи-тарихи ерекшеліктерді ескермеу және ресурстарды ғылыми негізсіз пайдалану. Нақтырақ айтқанда:
- Жергілікті аумақтың тарихи-табиғи ерекшеліктерін елемеу.
- Ауыл шаруашылығын дұрыс жоспарламау, су қорын есепке алмау.
- Суды өте көп қажет ететін күріш пен мақтаны шамадан тыс көбейту.
- Агротехникалық шараларды сақтамау және суды үнемді пайдаланбау.
- Табиғат ресурстарын игеруде жіберілген қателіктер және шешімдердің ғылыми тұрғыдан жеткілікті негізделмеуі.
Әлеуметтік және денсаулық салдарлары
Бұл факторлар Арал теңізі экожүйесіндегі тіршілікті экологиялық дағдарысқа әкелді және адам қолымен жасалған қателіктің әлемдік деңгейдегі мысалына айналды. Флора мен фауна жойылу шегіне жақындады, топырақ тұздануы жылдам үдеді. Балық шаруашылығы тоқтап, тек соңғы жылдары ғана қайта жандана бастады.
Өңір тұрғындарының әлеуметтік жағдайы төмендеп, жұмыссыз қалған балықшылар әлеуметтік жағынан қорғансыз қалып, басқа аймақтарға еріксіз қоныс аударуға мәжбүр болды. Сонымен қатар халық денсаулығы күрт нашарлады: туберкулез, бүйрекке тас байлану, сарысу, өкпе-тыныс жолдары аурулары және жұқпалы дерттер көрсеткіші республикадағы өзге өңірлермен салыстырғанда жоғары.
Аймақаралық ықпал
Тұзды шаңның таралуы ауыл шаруашылығына, топырақ сапасына және климатқа әсер етті. Топырақтың тұздануы Өзбекстанда — 60%, Қазақстанда — 60–70% деңгейіне дейін артқаны айтылады. Климаттың өзгеруі шөл белдемінің ландшафттарын біртіндеп күрделі әрі қайтымсыз антропогендік экожүйелерге ығыстыруда.
Болашаққа қауіп және жаһандық мән
Арал теңізінің болашағы дүние жүзі халықтарын толғандырады. Оның біржола жойылуы Орта Азия мен Қазақстанға ғана емес, басқа өңірлердің де тыныс-тіршілігіне әсер етуі мүмкін. Әлемдік климаттың өзгеруі, шөлге айналу, атмосферадағы ауытқулар және антропогендік экожүйелердің тұрақсыздығы сияқты тәуекелдер күшейе түседі.
Құтқару бағытындағы ізденістер мен жобалар
Соңғы жылдары Арал мәселесі географтар мен экологтар арасында жиі талқыланып, халықаралық конференциялар ұйымдастырылды. Бірқатар елдер қаржылай қолдау көрсетуде (Орта Азия республикалары, Ресей, АҚШ, Жапония және т.б.).
Ұсынылған негізгі бағыттар
- 1 Сібір өзендерінің бір бөлігін Қазақстанға бұру.
- 2 Әмудария мен Сырдария ағындарын реттеу арқылы су көлемін арттыру.
- 3 Арал теңізін жартылай сақтап қалу сценарийлері.
- 4 Каспий теңізінің суын жасанды канал арқылы жеткізу.
- 5 Жер асты суларын пайдалану.
- 6 Теңіздің табиғи түрде реттелуі немесе толысуын күту.
Бұл жобалардың кейбірі ұзақ мерзімді болғанымен, уақыт талабы күттірмейді. Көп мәселе қаражатқа тіреледі, ал нәтижеге жету адамзат қауымының білімі мен біліктілігіне тікелей байланысты. Қазіргі таңда Аралды құтқару бағытында ғылыми негізделген, батыл әрі жоспарлы жұмыстар жүргізілуде.
«Арал тағдыры — адам тағдыры». Оны сақтап қалу — болашақ ұрпақ алдындағы ортақ жауапкершілік.