Сіңлі - жасы әйел адамдардан кіші қыз
Қазақ халқы — ертеден тілі мен дәстүрін қалыптастырған түркі тектес халық. Қазақ тілінің сөздік қоры мен сөйлеу мәнері, атау беру жүйесі — әлем тілдерінің ішіндегі аса бай қабаттардың бірі. Сол байлықтың айқын көрінісі — туыстық атаулардың молдығы мен дәлдігі: адам дүниеге келген сәттен бастап, өмір бойы атқаратын орны мен жасына қарай әрқайсысының өз атауы бар.
Туыстық атаулардың мәні
Төменде қазақы туыстық атаулар жүйесі ықшамдалып, мағынасы түзетіліп берілді. Кейбір атаулар белгілі бір өңірде жиірек қолданылуы мүмкін, ал кейбірі көбіне зерттеу барысында ғана қажет болатын сирек қолданыстағы ұғымдар.
Отбасы және ата-ана
Балалық шақ атаулары
- Бала — балиғат жасына жетпеген перзент.
- Ұл — кәмелетке толмаған ер бала.
- Қыз — кәмелетке толмаған қыз бала.
Ата-ана
- Әке — перзентті болған ер адам.
- Ана (шеше) — сәби сүйген әйел.
- Өгей шеше — туған анасы қайтыс болғанда не ажырасқаннан кейін әкесі қайта үйленген әйел.
- Өгей әке — әкесі қайтыс болғанда не ажырасқаннан кейін анасы тұрмысқа шыққан ер адам.
Әке жағы
- Үлкен әке — әкенің ағасы.
- Кіші әке — әкенің інісі.
- Ата — әкенің әкесі.
- Әже — әкенің шешесі.
- Үлкен шеше — үлкен әкенің әйелі.
Шеше жағы
- Нағашы ата — шешенің әкесі.
- Нағашы әже — шешенің шешесі.
- Нағашы аға — шешенің аға-інілері.
- Нағашы әпке — шешенің әпке-сіңлілері.
Кіндік туыстық
Кіндік шеше — баланың кіндігін кескен әйел. Қазақ дәстүрінде кіндік шешенің жолы үлкен: ол баланың өсіп-өркендеуіне тілеулес болып, қолдау көрсетіп отырған.
Кіндік әке — баланың кіндігін кескен ер адам.
Ағайын-туыс және жақындар
Бір үй ішіндегі атаулар
- Аға — жасы үлкен ер адам.
- Әпке — жасы үлкен қыз/әйел.
- Іні — жасы кіші ер адам.
- Қарындас — ер адамға қатысты: жасы кіші қыз.
- Сіңлі — әйел адамға қатысты: жасы кіші қыз.
- Бауыр — бірге туған туыс.
Жақын ағайын
- Ағайын-туыс — бір рудан, бір атадан тараған адамдар.
- Жамағайын — аталас ағайын жұрт.
Үйлену-ошақ атаулары
- Жеңге — ағаның жұбайы.
- Келін — ұлдың (баланың) немесе інінің жұбайы.
- Күйеу — әйел адамның некелі ері.
- Жезде — әпкенің күйеуі.
- Қалыңдық — атастырылған қыз.
Қайын жұрт және туыстас атаулар
Қайын жұрт
- Қайын ата — әйелінің әкесі.
- Қайын ене — әйелінің анасы.
- Қайын аға — әйел жағындағы жасы үлкен ер туыс (ағасы).
- Қайынбике — әйел жағындағы әпкесі.
- Балдыз — әйелдің сіңлісі (кей өңірде ер туысқа да айтыла береді).
- Балдыз келін — қайын інісінің әйелі.
- Бажа — әйелдің әпкесі не сіңлісінің күйеуі (күйеу туыс).
- Күйеу бала — ұзатылған қыздың, сондай-ақ қарындас/сіңлілердің күйеуі.
Нағашы жұрттағы ұсақ тараулар
- Нағашы іні — нағашы ағалардың баласы, жасы кіші ер адам.
- Нағашы қарындас — нағашы жақтан тараған, жасы кіші қыз.
- Нағашы сіңлі — көбіне әйелдер қолданады: шешесінің аға-інілерінен туған, жасы кіші қыз.
- Нағашы жеңге — нағашы ағалардың әйелі.
- Нағашы жезде — нағашы әпкелердің күйеуі.
- Нағашы келін — нағашы інілердің әйелі.
- Нағашы күйеу — нағашы қарындас пен нағашы сіңлілердің күйеуі.
Ескерту: «Нағашы келін», «нағашы күйеу» атаулары күнделікті сөйлеуде сирек ұшырасады; көбіне шежіре таратып, туыстық байланысты нақтылау кезінде айтылады.
Төркін және келіндер арасы
- Төркін — тұрмысқа шыққан қыздың әке-шешесі және оның өскен ортасы.
- Абысын — қайын ағаның әйелі (келіндердің бір-біріне қатынасы).
- Ажын — қайын інінің жары.
Жиен және бөле атаулары
Жиен тарауы
- Жиен — ұзатылған қыздан туған бала.
- Жиеншар — жиеннен туған перзент.
- Дегеншар — жиеншардан туған бала.
- Көгеншар — дегеншардан туған бала.
Жасы бойынша нақтылау
- Жиен іні — ұзатылған әпке/қарындастан туған, жасы кіші ер бала.
- Жиен қарындас — ұзатылған әпке/қарындастан туған, жасы кіші қыз.
- Жиен сіңлі — ұзатылған әпке/сіңліден туған, жасы кіші қыз (көбіне әйелдер қолданады).
Бөле тарауы
- Бөле — туыс адамдардың қыздарынан туған бала.
- Қарын бөле — бір туған әпке-сіңлілердің баласы.
- Бөле аға — ер бөлелердің жасы үлкені.
- Бөле қарындас — қыз бөлелердің жасы кішісі.
Ұрпақ жалғастығы (жеті атадан әрі)
Тікелей ұрпақ атаулары
Қазақта ұрпақ атаулары ұрпақаралық ретті айқын көрсетеді. Бұл — шежірені тануда, туыстықты дұрыс атауда маңызды жүйе.
- Бел бала — әке-шешеден туған төл перзент.
- Немере — ұлынан туған бала.
- Шөбере — немереден туған бала.
- Шөпшек — шөбереден туған бала.
- Немене — шөпшектен туған бала.
- Туажат — неменеден туған бала.
- Жүрежат — туажаттан туған бала.
- Жегжат — жүрежаттан туған бала.