Күн күркіресе, Көк дүркірер
Уақыт пен қадам
Ерте шықсаң, алдыңнан күн шығады; кеш шықсаң, алдыңнан түн шығады. Өткен күнде белгі жоқ, қайтқан күнде қайыр жоқ. Сондықтан уақытты созбай, істі дер кезінде бастау — өзіңе жол ашу.
- Кешегі күн өтті, алдыңғы күн өтті — бүгін ғана қолда бар.
- Күнің бір күн болса да, жорға мініп өт — өмірдің қадірін біл.
- Дүние жиып не етесің — бір күн тастап кетесің.
Үміт пен жаңару
Батар күннің де атар таңы бар. Бұлыңғыр күннің артынан бұлтты түре күн шығар. Табиғаттың өзі жаңаруды еске салады: жаңа шыққан күнді көрген — бір ғанибет, жаңа ашылған гүлді көрген — бір ғанибет.
Қараңғылықтың да шеті бар
Күн батса да, соқпақ табылады. Жаманға түн де қараңғы, күн де қараңғы — бірақ бұл дүниені емес, көңілді сипаттайды.
Жаңалықтың белгісі
Ақпанда күн ат адым ұзарады — аздап болса да ілгерілеу көрінеді. Көктем жақындаса, үміт те орнығады.
Мінез, ашу және сабыр
Қатты күркіреген күн тез ашылады. Қатты ашуланған адам да тез басылады. Дегенмен ашуды іште ұстап тұрудың орнына, оны жөнмен тарқату керек: керіспейінше, ашу басылмайды.
Себеп пен салдар
Жел тұрмайынша, күн ашылмайды: өзгеріс көбіне қозғаушы күштен басталады. Бірақ соны ақылмен басқармасаң, мінез де, мүмкіндік те құр босқа кетеді.
Табиғаттың ишарасы
Қазақ дүниетанымында күн мен ай — күнделікті өмірдің ғана емес, қауіпсіздік пен тұрмыс қамының да өлшемі. Ай қораланса — арбаңды сайла, күн қораланса — күрегіңді сайла: табиғаттың белгісін байқасаң, ертеңгі қиындыққа дайын боласың.
Көктем үні
Сәуір болса, күн күркірейді; күн күркіресе, көк дүркірейді.
Береке өлшемі
Күн күркіресе — жерге абырой, жер иісе — малға абырой.
Ырым мен сақтық
Күн сіркіресе — көк дүркірейді: табиғаттың ұсақ қимылы да үлкен өзгеріске ұласуы мүмкін.
Өмірдің құны және бір күннің салмағы
Мың жұмақтан — бір күн тірлік. Бір күн кейде мың күннің есесін алады: шөлмек мың күн сынбайды, бір күн сынады. Сол сияқты, елін сатып байыған — екі күн ғана жасаған деген сөз бар: қысқа пайдаға алданып, ұзақ абыройдан айырылма.
- Екі күннен кейін жаңа құмыраның суы да суып кетеді — әсер де, қызу да басылады.
- Ескі тонның жылуы жоқ, қайтқан күннің қызуы жоқ — кеткен нәрсенің қуатын қайтарамын деу бекер.
Қоғам, теңдік және ортақ аспан
Ай мен күн әлемге бірдей. Батыр ортақ, ер ортақ, күн ортақ, ай ортақ — адам баласының несібесі де, сынағы да ортақ кеңістікте өтеді. Бірақ әркімнің «күні» әрқалай: байдың күні пәрменмен, жарлының күні арманмен.
Көңілдің көлеңкесі
Күншілдің күні қараң. Соқырға күн де қараңғы, түн де қараңғы — кейде қараңғылық сыртта емес, қабылдауда.
Ырыстың шарты
Көп тілесе — алар. Күн бұлттанса — жауар: ниет пен жағдай қабысса, нәтиже келеді.
Білім, қырағылық және жасырын қауіп
Білімдіге дүние жарық, білімсіздің күні кәріп. Қырағылық та — өмірдің тірегі: күн райын тоққа санама, жасырын жауды жоққа санама. Күні тайғанның дұшпаны қырағы — әлсіреген сәтіңде сырт көз сергек келеді.
Із қалдырмау өнері
Түнде ұшқыныңды жасыра біл, күндіз түтініңді жасыра біл: қауіпсіздік кейде күште емес, байқатпай әрекет етуде.
Күнді күл шашып сөндіре алмассың — кей шындық пен заңдылыққа қарсы айла жүрмейді.
Көңіл күйдің хабарлары
Кешкі күн құлақтанса — қатының ұл тапқандай сүйін; ертеңгі күн құлақтанса — еліңді жау шапқандай күйін. Бұл сөздер уақыттың белгісін ғана емес, адамның ішкі күйі мен үмітін де бейнелейді.
Түйін
Күннің райы құбылады, адамның райы да құбылады. Бірақ бір нәрсе өзгермейді: уақыт өте береді. Соған лайық әрекет етсең — алдыңнан күн шығады.
Қосымша жолдар
- Жабықтан күні жарқырап, Жайықтан суы сарқырап.
- Жын діннен безсе, сұм күннен безеді.
- Күйеу келсе қыз тұрмас, бесін келсе күн тұрмас.
- Болатын бала — пысық, жауатын күн — ыстық.
- Күнде тойсаң — боларсың, жұмада бір тойсаң — өлерсің.
- Ұл туғанға — күн туған.