Қазақша рефераттар

Кеңгір қоймасы

Судың маңызы: картаға қарасақ не көреміз?

Картаны қарағанда бірден байқалатыны — Жер бетінің едәуір бөлігін су алып жатыр. Картада су айдындары көк түспен белгіленеді. Жалпы алғанда, су Жер шарының шамамен үштен екі бөлігін құрайды.

Неліктен су маңызды?

Сусыз өмір жоқ. Адам өміріне ең қажет жағдайлар: жарық, ауа, су, жылу және тамақ.

Су — табиғаттағы әмбебап еріткіш

Көптеген заттар суда ериді. Сондықтан табиғатта мүлде қоспасыз «таза» су сирек кездеседі.

Өлкетану байланысы: Кеңгір су қоймасы

Кеңгір су қоймасы Жезқазған қаласы маңында, Кеңгір өзенінің бойында орналасқан. Ол қаланы және мыс өнеркәсібін сумен қамтамасыз етеді. Сонымен бірге қала маңындағы егістік алқаптарды суландыруға және жылу электр станциясын салқындатуға пайдаланылады.

Қысқаша деректер

Құрылысы
1940 жылы басталды, Ұлы Отан соғысы кезінде тоқтап, 1946 жылы қайта жалғасты.
Іске қосылуы
1952 жылдың көктемінде пайдалануға берілді.
Қоректенуі
Жауын-шашын және Кеңгір өзенінің суы арқылы толығады.
Судың түрі
Қойма суы — тұщы.

Тәжірибелер арқылы түсіну: суда не ериді, не ерімейді?

Төмендегі тәжірибелер судың еріткіш қасиетін, сондай-ақ суда еритін және ерімейтін заттардың айырмашылығын айқын көрсетеді.

1-тәжірибе: «Таза» судың өзінде қоспа бар

Булану
  1. Әйнек бетіне таза судан тамызыңыз.
  2. Әйнекті астынан майшаммен абайлап қыздырыңыз.
  3. Су буға айналып ұшады, ал әйнек бетінде ақшыл дақ қалады.

Қорытынды: бұл дақ суда еріген басқа заттардың бар екенін дәлелдейді. Мөлдір судың өзінде де еріген заттар болады, ал ащы суда мұндай қоспалар көбірек. Табиғатта мүлде қоспасыз су іс жүзінде кездеспейді.

Мысал

Тұз, қант суда ериді.

Бақылау

Еріген соң көзге көрінбейді, түсі көбіне өзгермейді, дәмі өзгеруі мүмкін.

Ескерту

Марганец ерігенде судың түсін өзгертуі мүмкін.

2-тәжірибе: ерімейтін зат суын лайландырады

Лайлану

Стакандағы суға саз (лай) салып араластырыңыз. Су лайланады, бірақ саз ерімейді — тек араласып, кейіннен түбіне шөгеді.

Түсіндірме: құм, саз сияқты ерімейтін бөлшектер суға араласқанымен, ерітінді түзбейді. Өзен-көл суларының түсі көбіне түбіндегі шөгіндінің түсіне байланысты әртүрлі көрінуі мүмкін.

3-тәжірибе: суда ауа да болады

Көпіршік

Стаканға салқын су құйғанда қабырғаларында ұсақ көпіршіктер пайда болуы мүмкін. Бұл — судың ішінде еріген ауаның бөлініп шығуы.

Маңызы: суда еріген ауа су жануарлары мен өсімдіктерінің тыныс алуына қажет.

Бекіту сұрақтары және дәптермен жұмыс

Тапсырма сұрақтары

  1. 1 Судың ең басты қасиеті қандай?
  2. 2 Суда еритін заттарды атаңыз.
  3. 3 Суда ерімейтін заттарды атаңыз.
  4. 4 Еритін және ерімейтін заттарды суға қосқанда қандай айырмашылық байқалады?

Дәптерге жазу

Еритін заттар

  • тұз
  • қант
  • марганец

Ерімейтін заттар

  • саз
  • лай
  • құм
  • күкірт
  • темір

Есте сақтаңыз: еритін заттар суды лайландырмайды (көбіне мөлдір күйінде қалады), ал ерімейтін заттар суды лайландырып, түбіне шөгінді береді.

Ой толғаныс: екі есек туралы тапсырма

Үстіне жүк артқан екі есек келе жатты. Біреуінің үстінде тұз, екіншісінде мақта бар еді. Олар терең өзеннен өтуі керек болды. Тұз артқан есек судан шыға салысымен жеңілдеп, жортып кетті. Ал мақта артқан есек әрең қозғалып, жүгі ауырлап қалды.

Неге бұлай болды?

Тұз суға түскенде еріді, сондықтан жүк жеңілдеді. Ал мақта су сіңіріп, ауырлап қалды.

Түйін

Еритін заттар суға араласқанда жоғалып кеткендей көрінеді, ал су сіңіретін материалдар массасын арттырып, ауырлатады.

Қорытынды: «5 жолды өлең»

Су

Түссіз, мөлдір.

Ағады, жұғады, кебеді.

Тіршілікке қажетті сұйық зат: бұлақ, өзен.

Үй тапсырмасы және бағалау

І топ

Су туралы мақал-мәтелдер жинақтау.

ІІ топ

Су туралы өлең дайындау.

ІІІ топ

Судың пайдасы туралы шағын әңгіме жазу.

Бағалау

Оқушылардың жауаптары, тәжірибелердегі бақылауы, дәптер жұмысы және талдау жасай білуі бойынша бағаланады.