Математика сабағында қойылатын талаптар
Білім беру кеңістігіндегі бастауыш мектептің орны
Қазақстан Республикасының білім беру жүйесі қазіргі таңда өзгермелі, өсіп келе жатқан талаптар мен қажеттіліктерді ескере отырып, білім сапасын әлемдік білім кеңістігімен кіріктіруге бағыт алып отыр. Осы үдерісте бастауыш білім — үздіксіз білім берудің алғашқы әрі шешуші баспалдағы.
Мектеп партасындағы бүгінгі бала — ертеңгі қоғамның белсенді мүшесі. Сондықтан балаға болашақтың иесі ретінде қарап, оның білім сапасына ерекше мән беру қажет.
ҚР «Білім туралы» заңында білім беру жүйесінің маңызды міндеттерінің бірі — азаматтыққа, елжандылыққа, Отанға сүйіспеншілікке, мемлекеттік рәміздерді құрметтеуге, халық дәстүрін қастерлеуге, Конституцияға қайшы және қоғамға қарсы кез келген көріністерге төзбеуге тәрбиелеу екені атап көрсетілген.
«Ел болам десең, бесігіңді түзе» (М. Әуезов) деген ойдың өзегі — мемлекеттің ертеңі бүгінгі оқушылардың санасына қандай құндылық пен білім дәні себілгеніне байланысты. Бүгінгі күн тұрғысынан ол дән — ұлттық ерекшелікті қамтыған оқулықтар мен оқу‑әдістемелік кешендер.
Сондықтан жаңа мазмұндағы мектепті оқулықтармен және оқу‑әдістемелік құралдармен қамтамасыз ету — мемлекеттік деңгейдегі маңызды іс.
Бастауыштағы математика: өзектілік және мазмұн
Бастауыш сыныптағы ең негізгі әрі өзекті пәндердің бірі — математика. Бұл пән сандарды және олармен орындалатын амалдарды, шамаларды, есептерді, алгебра мен геометрия элементтерін біріктіріп, олардың өзара байланысын ашатын кіріктірілген оқу пәні.
Математика бір жағынан басқа пәндерді меңгерудің алғышарты мен негізін қаласа, екінші жағынан сол пәндерді оқыту барысында қалыптасатын білім, білік және іс‑әрекет тәсілдерін «тұтынатын» пән ретінде де қызмет атқарады.
Бастауыш математикасы — негізгі мектеп математикасының табиғи құрамдас бөлігі. Бұл бастауышта математиканы оқытудың нақты мақсаттары мен міндеттерін жүйелі жүзеге асыру қажеттігін айқындайды.
Тірек дағдылар
- Сандық сауаттылық және амалдар
- Мәтінді есепті талдау және шешу
- Өлшеу, шамалар, салыстыру
- Геометриялық ұғымдар
Ойлау мәдениеті
- Логикалық пайымдау
- Дәлелдеу және негіздеу
- Жалпылау, жіктеу
- Математикалық тіл
Өмірмен байланыс
- Күнделікті есеп‑қисап
- Уақыт, қашықтық, салмақ
- Жоспарлау және бағалау
- Практикалық тапсырмалар
Оқытудың мақсаты мен міндеттері
Бастауышта математиканы оқытудың негізгі мақсаты төмендегідей бағыттарды қамтиды:
- Мемлекеттік білім стандарты деңгейінде білім, білік, дағдыларды меңгерту.
- Пән мазмұны арқылы танымдық қабілетті, өздігінен білім алуды дамыту және мәдени мұрамен үндесетін болымды тұлға қалыптастыру.
- Ақыл‑ойдың математикалық стилін, интеллектуалдық ерік пен сезімге қатысты сапаларды дамыту.
- Математикалық білімді өмірлік жағдаяттарда қолдануға жан‑жақты дайындау.
Оқу бағдарламасын меңгертудегі негізгі ұстанымдар
Математика оқу бағдарламасын жүзеге асыруда төмендегі ұстанымдарға сүйенеміз:
1) Ғылымилық ұстанымы
Оқушылардың күнделікті өмірі мен оқу барысында жаңа ұғымдар мен терминдерді орнымен қолданысқа енгізу.
2) Іс‑әрекет ұстанымы
Математикалық ұғымдар мен амал‑тәсілдерді саналы әрі берік игеруді қамтамасыз ету.
3) Пәнішілік және пәнаралық интеграция
Әртүрлі пәндердің өзара байланысын түсінуге көмектесу, оқушыларды математикалық тілде ойлауға және сөйлеуге үйрету.
4) Жеке ерекшелікті ескеру
Оқушылардың дайындығы мен қабілетіне қарай әртүрлі тапсырмалар мен жұмыс түрлерін ұйымдастыруға мүмкіндік беру.
5) Шығармашылық ұстанымы
Логикалық есептер мен практикалық бағыттағы тапсырмалар арқылы оқушының шығармашылық ойлауын дамыту.
1–4 сыныптардағы оқу жүктемесі
ҚР мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандартына сәйкес типтік оқу жоспары бойынша математика пәніне бөлінетін жүктеме төмендегідей:
| Сынып | Апталық жүктеме | Жылдық сағат |
|---|---|---|
| 1-сынып | 4 сағат | 136 сағат |
| 2-сынып | 4 сағат | 136 сағат |
| 3-сынып | 5 сағат | 170 сағат |
| 4-сынып | 5 сағат | 170 сағат |
Оқулық туралы
Математика пәні «Атамұра» баспасының өңделген оқулықтарымен оқытылады. 4-сынып оқулығының авторлары: Т. К. Оспанов, Ш. К. Құрманалина, Ж. Т. Қайыңбаев, К. Ә. Ерашева (2011).
Мәтінде аталған 1–4 сынып мазмұны кестелер арқылы берілгенімен, нақты кесте деректері көрсетілмеген. Сондықтан төменде жалпы әдістемелік тұжырымдар мен тәжірибе сипаттамасы ұсынылады.
Сабақ — оқытудың негізгі формасы
Оқушылардың математикалық сауаттылығын қалыптастыру үшін математикалық ұғымдарды терең түсіндіру қажет. Оқытудың негізгі формасы — сабақ.
Математика сабақтары көбінесе аралас сабақ түрінде өткізіліп, қайталау, білімді тиянақтау және білім деңгейін анықтау мақсатында қолданылады.
Математика сабағына қойылатын талаптар
- Оқушының өзіндік іс‑әрекеті басым болуы.
- Өздігінен білім алу дағдыларын қалыптастыру.
- Сабақтың нақты оқу бағдарламасына сай жүргізілуі.
- Ауызша жаттығулар жүйесінің болуы.
- Өз бетінше жұмыс түрлерінің жүйелі ұйымдастырылуы.
Педагогикалық тәжірибе: әдістер мен сабақ түрлері
Педагогикалық тәжірибеде әдіс‑тәсілдерді ұтымды қолдану — оқушыны ынталандырудың негізгі тетігі. Мақсат — кез келген пәнге, әсіресе математика сабағына қызығушылықты оята отырып, оқушының белсенділігін және шығармашылық қабілетін дамыту.
Қолданылатын формалар
- Ойын және ұлттық ойын элементтері
- Ертегі сабақ, саяхат сабақ
- Деңгейлік тапсырмалар
- Тірек сызбалар, көрнекілік
- Жарыс, сайыс сабақтар
- Топпен жұмыс
- Қорытындылау үшін тест жұмысы
Оқулық мазмұнының ерекшелігі
4-сынып оқулығы дамыта оқыту технологиясы тұрғысынан құрастырылған: тапсырмалар жаңа ұғымдарды енгізу, қайталау, өз бетінше орындалатын жаттығулар, геометриялық материал және логикалық ойлауды дамытуға бағытталған жұмыстарды қамтиды.
Жаңа әдіс‑тәсілдерді қолдануда сабақтардың бір‑біріне ұқсамауы және оқушы жүрегіне жол табуы маңызды.
Ескерту
Мәтінде 1–3 сыныптар бойынша үлгерім көрсеткіштері кесте түрінде (5–7 кестелер) берілгені айтылған, бірақ нақты сандық мәліметтер келтірілмеген.
Сыныптан тыс жұмыстар және «Математика бұрышы»
Математика бойынша тек сабақпен шектелмей, сыныптан тыс іс‑шаралар ұйымдастыру да маңызды. Мұндай жұмыстар іріктеу принципімен құрылып, оқушылардың деңгейіне сай, бірақ сәл күрделірек материалды қамтуы керек. Әдетте бұл жұмыстарда баға қойылмайды.
Ұсыныс: «Математика бұрышы»
Сыныпта арнайы бұрыш ұйымдастыру оқу мотивациясын арттырып, өздігінен ізденуге мүмкіндік береді. Бұрыштың атауы ретінде: «Жас математик», «Ойлан, тап!», «Тапқыр бол әр кезде» секілді нұсқалар ұсынылады.
Материалдар
- Математика дәптерлері көрмесі
- Есеп құрастыруға цифрлы деректер, сурет қиындылары, альбомдар
- Бағалау анықтағышы (критерийлер, рубрика)
Тапсырмалар
- Өз бетімен құрастырылатын есептер
- Математикалық диктанттар
- Логикалық тапсырмалар
Мұғалім материал мен тапсырмаларды жүйелі түрде ауыстырып отыруы тиіс: бұл оқушылардың қызығушылығын сақтап, тұрақты жұмысқа ынталандырады.
Халық педагогикасымен байланыс
Ғылыми тұрғыдан ойлау дағдыларының бастауларының бірі — халық педагогикасы. Есепке бай мақал‑мәтелдер, жұмбақтар, жаңылтпаштар, ертегі желісі арқылы берілетін тапсырмалар оқушыны қызықтырып, математикалық сауаттылығын арттыруға көмектеседі.
Ойын элементтерін қолдану математикалық ұғымды кеңейтіп, ойлау қабілетін дамытады. Әр сабақта меңгеру деңгейін қорытындылап, жүйелі бақылау жүргізілсе, нәтижесі айқын көрінеді.
Сабақ үлгісі: «Жеті ата еліне саяхат»
Мақсаты
- Оқушылардың математикалық білімін тексеру және тереңдету.
- Логикалық ойлау мен есте сақтау қабілетін дамыту.
- Пәнге қызығушылықты арттыру.
- Ұлағатты сөздерді түсіндіріп, өнеге алуға баулу.
- Туған жерге, ұлтқа, салт‑дәстүрге сүйіспеншілік тәрбиелеу.
- Дұрыс, нақты жауап беруге және өз бетімен жұмыс жасауға машықтандыру.
Көрнекілігі
Интербелсенді тақта, слайдтар, цифрлар, сөзжұмбақтар.
Ұйымдастыру
Сынып екі топқа бөлінеді: «Білгірлер» және «Тапқырлар».
Сабақ барысы (аялдамалар)
1-аялдама — «Ата»
Екі топ жаңылтпаш айтып жарысады.
2-аялдама — «Әке»
Екі топ санамақ айтады.
3-аялдама — «Немере»
Сандарда жасырылған тапсырмаларды орындау:
- 1 дециметрде неше сантиметр бар? 1 дм = 10 см
- 1 сантиметрде неше миллиметр бар? 1 см = 10 мм
- Әріпті өрнек дегеніміз не? Белгісізі бар өрнек (әріппен белгіленген сан)
- Сәуле дегеніміз не? Бір нүктеден басталып, бір бағытқа шексіз созылатын түзу
- Шаршы дегеніміз не? Барлық қабырғалары тең төртбұрыш
- 1 кг мақта ауыр ма, 1 кг темір ауыр ма? Екеуі тең
- Кез келген санға 0-ді қосқанда не шығады? Сол санның өзі
- 9 + 6 өрнегі неге тең? 15
4-аялдама — «Шөбере»
Мысалдарды шығарып, жауаптарын жаза отырып, «аққала» құрастыру.
«Білгірлер»
- 1) 28 + 4 = ___
- 2) 75 − 2 = ___
- 3) X + 24 = 54
- 4) 33 + 3 = ___
- 5) 38 + 11 = ___
- 6) 89 − 0 = ___
«Тапқырлар»
- 1) 84 + 5 = ___
- 2) 67 − 7 = ___
- 3) X + 26 = 56
- 4) 72 + 3 = ___
- 5) 79 − 8 = ___
- 6) 43 + 22 = ___
5-аялдама — «Шөпшек»
Есептерді шығар:
«Білгірлер»
-
A) 6 алманың екеуін досың сұрап алды. Қолыңда неше алма қалады?
Жауабы: 4
-
Ә) Түйе, бота, бес ешкі, төрт қозылы екі қой. Бәрі нешеу?
Жауабы: 17
«Тапқырлар»
-
A) 11 түйе, 5 жылқы, 2 сиыр, 1 ешкі, 2 қоян, 3 түлкі. Барлығы нешеу?
Жауабы: 24
-
Ә) 1 сабын және оның қабы, 2 дәптер, 3 қалам. Барлығы қанша?
Жауабы: 7
6-аялдама — «Немене»
1‑ден 12‑ге дейінгі сандарды тауып, мүдірмей ретімен санап шығу.
471026128191153935111124821067
7-аялдама — «Немене»
Сөзжұмбақты шешу тапсырмасы (мәтіндегі үлгі сұрақтар):
Сұрақтар
- «Кем» ұғымына қарсы ұғым.
- Қосудың компоненті.
- «Кіші» ұғымына қарсы сөз.
- «Сол» ұғымына қарсы ұғым.
- Екінші разрядтың атауы.
- Ұзындық өлшем бірлігі.
- Уақыт өлшем бірлігі.
Мысалдар
- 27 − 17
- Амал (атауын тап).
- Үш ондық.
- 16 − 7
- Сан (атауын/түрін тап).
Ескерту: бастапқы мәтінде сөзжұмбақ торы берілмеген, сондықтан сұрақтар тапсырма ретінде рәсімделді.
Қорытынды
Саяхат барысында түрлі тапсырмалардан сүрінбей өтуге достық, бірлік және білім көмектесті.
Ойын арқылы ойлау қабілетінің ұшқырлығы, шапшаңдық пен ептілік байқалады.
«Өмірдің бәрі — есеп» деген тұжырым оқушыны математикаға ынтамен қарауға жетелейді.
Сабақ соңында топтар марапатталады.
Аннотация
В докладе освещается опыт преподавания математики в 1–4 классах школы с казахским языком обучения. Подготовленный опытным учителем, глубоко понимающим требования, предъявляемые к уроку как к основной форме учебно‑воспитательного процесса, материал демонстрирует интеграцию современных задач обучения. Доклад представляет интерес для начинающих учителей‑математиков и методистов начального обучения.