Рухани - адамгершіліктің немесе жалпы адамзаттық құндылықтардың басқа пәндермен ықпалдасуы туралы
Өзін-өзі тану пәнінің өзге пәндермен ықпалдастығы
Адам және оны қоршаған әлем туралы жүйелі түсінік тереңдеген сайын, ғылым салалары көбейген сайын, адамның рухани-адамгершілік дамуы мен жалпыадамзаттық құндылықтарды тануға бағытталған жаңа адами-ғылыми әдіснамаға қажеттілік айқын сезіледі.
Осындай әдіснама философия, педагогика және психологияның тоғысуынан туындайтын метапән ретінде «Өзін-өзі тану» пәнінде көрініс табады. Бұл пән жоғарыда аталған ғылымдармен ғана шектелмей, адамзат өркендеуіне қызмет ететін өзге білім салаларын да назардан тыс қалдырмай, тұтас қамтуға ұмтылады.
Ойшылдар сөзі: білімнің мәні
«Тәрбиесіз берілген білім — адамзаттың қас жауы.»
«Ізгілік ғылымын түсінбегендер үшін кез келген ғылым әрдайым зиян әкеледі.»
«Төбеміздегі жұлдызды аспан және ішкі жан дүниеміздегі моральдық заң бізді таң қалдырады әрі жоғары сезімтал ақылмен толтырады.»
«Біздегі барлық адамгершілік, шындық, мейірімділік — бәрі нұр, ізгілік білім. Тәрбиесіз берілген білім — бос.»
«Білім беру тек ақпаратпен шектелмей, ойлау қабілетін дамыта отырып, мінезді қалыптастыруы тиіс.»
«Адамға қандай да бір пайда әкелетін ой мен іс — ізгілікке бастайды. Ізгілікке ұмтылу адамның жаратылысында бар.»
Қазіргі білімнің бағыты: ізгілендіру және ықпалдастыру
Қазіргі білім үдерісін рухани-адамгершілік және жалпыадамзаттық құндылықтар арқылы барынша ізгілендіру қажет. Білім тек қажеттілікті өтеу құралы ғана емес — өмір сүру үшін керек құндылық.
Білім берудің екі аспекті
Интеллектуалды білім
Сыртқы білім: ақылға арналған, әлемді тануға бағытталады.
- Сыртқы дүниені зерттеу
- Кітаби білім (тәжірибесіз қалуы мүмкін)
- Интеллектті дамыту, ақпарат жинақтау
- Күнкөріске қажет практикалық мақсаттарға қызмет етеді
Рухани-адамгершілік білім
Ішкі білім: жүрекке арналған, мағына мен құндылыққа сүйенеді.
- Ішкі дүниені зерттеу
- Тәжірибе арқылы меңгерілетін тірі білім
- Өмірлік мақсаттармен және ар-ұжданмен байланысты
- Интуицияны дамыту, сананы ояту
Екі деңгейлі ықпалдасу
Сыртқы ықпалдасу
«Өзін-өзі тану» пәнінің әдістерін басқа пәндерде қолдану: диалог, рефлексия, құндылыққа негізделген тапсырмалар.
Ішкі ықпалдасу
Дүниетанымды тереңдету: мән мен мағынаны ашу, пән мазмұнын адамдық мақсаттармен байланыстыру.
Әр пән өз мазмұнына рухани-адамгершілік тәрбиенің өзегін енгізгенде, мұғалім берілетін білімді ізгілендіруге нақты үлес қосады. Ықпалдастырудың басты нәтижесі — білімнің «жансыз ақпарат» күйінен шығып, оқушы өмірімен байланысқан жанды білімге айналуы.
Интеграция ұғымы
Интеграция (лат. integratio — қалпына келтіру, толықтыру; integer — тұтас) — жүйе теориясындағы ұғым: дифференцияланған бөліктердің тұтаспен байланыс күйін және сол байланысқа алып келетін үдерісті білдіреді.
Бүгінгі таңда жас ұрпақты сапалы оқыта отырып, саналы тәрбиелеу талаптарын жүзеге асырудың тиімді жолы — рухани-адамгершілік құндылықтарды кез келген пәннің оқыту мазмұнына жүйелі енгізу.
Адам, табиғат және жауапкершілік
Адам жаратылысынан табиғатпен етене жақын өмір сүреді: қажетінің бәрін табиғаттан алады. Табиғат — жайлы мекен ғана емес, барлық игіліктің бастауы. Сондықтан ғылым мен техниканы пайдаланудың жаңа, жауапты стратегиясын жасамайынша, адамзат өзін-өзі жою қаупіне ұшырауы мүмкін.
Табиғат тазалығы — адамзат амандығы. Табиғат — асыраушымыз әрі панамыз. Оны таза ұстау, оған мейіріммен қарау — ортақ парыз.
Пәндер арқылы құндылықты ашу: мысалдар
Биология: қызғалдақ туралы әңгіме
Биология сабағында ата-бабамыздың қызғалдақты жұлмағаны туралы аңызды айтуға болады. Түсінік бойынша, қызғалдақ — жауға қарсы соғысқан батыр бабалардың жерге тамған қанынан пайда болған гүл. Кейбір әңгімелерде атауы да «қызыл + қан + дақ» деген үш сөздің бірігуінен шыққан делінеді.
Биологтардың пайымдауынша, қызғалдақтың ауаны тазартып, табиғи ортаны жақсартатын қасиеті бар. Адамның жан дүниесі таза, рухы биік болғанда айналасына игі әсер ететіні сияқты, өсімдік те ортаға өз ықпалын береді.
Кейбір зерттеулерде өсімдіктер сыртқы әсерге сезімтал деген тұжырымдар айтылады: бұл тақырып оқушыны тірі табиғатқа ұқыптылықпен қарауға, жанды дүниеге зиян келтірмеуге тәрбиелеудің мазмұнды тәсіліне айнала алады.
Физика: тартылыс, әсер және қарым-қатынас
Қарапайым тәжірибе: үрмелі шарды қолғаппен немесе матамен үйкеп, қолды жақындатсаңыз, шар алақанға тартылады. Көп затты үйкегеннен кейін олардың бір-біріне тартылатыны да байқалады.
Құндылықтық қорытынды
Рухани тұрғыдан жақын адамдар кейде ренжісіп қалса да, өзара түсіністік тапқанда қайта сыйластыққа келе алады. Яғни «тартылыс» тек физикалық құбылыс емес, адамдар арасындағы қарым-қатынас мәдениетін түсіндіруге де мүмкіндік береді.
Химия және жаратылыстану: ауаның құрамы және тепе-теңдік
Әр тыныс алған сайын жұтатын ауамыздың құрамын ойлап көрейік: шамамен 21% оттегі, 78% азот және 1% өзге газдар. Оттегінің үлесі сәл артық болса, табиғи үдерістердің салдары қауіпті деңгейге жетуі мүмкін еді; ал сәл кем болса, тыныс алу қиындап, тіршілікке қатер төнер еді. Бұл — табиғаттағы дәл өлшенген тепе-теңдіктің айғағы.
Атмосфера үздіксіз табиғи жолмен тазару арқылы адам игілігіне қызмет етеді. Мұны түсіну — жауапкершілік пен алғыс сезімін тәрбиелейді.
Экология: «жылыжай әсері» және адам таңдауы
Жану үдерісінде толық жанудың нәтижесі ретінде көмірқышқыл газы (CO2) түзіледі, ал толық жанбау кезінде өте улы көміртек тотығы (CO) пайда болады. Улы қосылыстардың көбеюі — қоршаған ортаға да, адамның денсаулығына да қатер.
Бұл тақырыпты рухани өлшеммен ұштастырғанда маңызды байланыс ашылады: адамның зиянды әдеттері, жауапсыз әрекеті ғана емес, зиянды ойы мен сөзі де өмір сапасын төмендететін «ішкі улануға» әкеледі. Себеп дұрыс болмаған жерде салдар да ауырлай береді.
Толық «жану» — жауапкершілік, мөлдір ниет, саналы әрекет. Таңдау әр адамның өзінде: ішкі мәдениетті күшейту ме, әлде өзімен бірге әлемді де әлсірету ме.
География: су, таулар және рухани ұқсастық
Географияда теңіз суларының кей жағдайда бір жерде тоғысса да толық араласпайтын құбылыстарын мысалға келтіруге болады. Бұл су туралы түсінікті тереңдетіп, тазалық ұғымын символдық деңгейде ашуға мүмкіндік береді: су — өмірдің, тазарудың, жаңарудың белгісі.
Таулар тақырыбында да табиғаттағы рөлін (климатқа, су айналымына, тұрақтылыққа ықпалы) айтып қана қоймай, «Өзін-өзі танумен» байланыстыра отырып адамның рухани-адамгершілік болмысымен ұқсастықтарын талқылауға болады: табандылық, биік мақсат, ішкі берік ұстаным.
Осындай ойлар қазіргі ғылыми көзқарастардағы бір тұжырымды еске салады: әлем біртұтас жүйе, онда бәрі өзара байланысты. Бұл оқушының табиғатқа құрметін күшейтіп, «мен және әлем» байланысын саналы сезінуге жетелейді.
Қорытынды: сыртқы тазалық ішкі тазалықтан басталады
Бүгінде қоршаған ортаның ластануы, табиғи жүйелердің әлсіреуі жиі айтылады. Алайда бұл мәселені тек құралмен шешу шектеулі: сыртқы тазалық сақталғанмен, ішкі улану жалғаса береді.
Адамды улайтын газ, түтін, улы заттар тек тәнге емес, рухани әлемге де әсер етеді. Көп аурудың себебі сыртқы ортадан ғана емес, ішкі ластанудан — ойдың, сөздің, істің былғануынан басталады. Ішкі ластану міндетті түрде сырттай көрініс береді.
Сондықтан шынайы сыртқы өзгеріс алдымен ішкі өзгерістен туады. Демек, сыртқы әлем — рухани әлемнің нақты, материалдық бейнесі. Ауырмай, таза болудың жолы — ішкі тазалыққа мән беру: ойы, сезімі, тілегі, мұраты таза болғанда ғана сыртқы әлеммен үйлесім орнайды.