Нұрлы ақыл

Білімдіден шыққан сөз талаптыға болсын кез. Қыры мен сырын ұғуға, көкірегінде болсын көз.

Абайдың ойы — сөз тыңдау мәдениеті мен терең түсінудің өлшемін бірге қояды: тек есту емес, ұғыну қажет.

Сабақтың тақырыбы мен бағыты

Сабақтың тақырыбы: «Елу жылда ел жаңа, жүз жылда — қазан…» (Абайдың отыз үшінші және отыз жетінші қарасөздері).

Сабақтың түрі

Шығармашылық-ізденіс сабағы.

Оқыту формасы

Бірлескен ұжымдық іс-әрекет.

Әдістер

Сын тұрғысынан ойлау: миға шабуыл, ДЖИКСО, топтастыру, Венн диаграммасы
Сатылай кешенді талдау
Семантикалық кесте

Көрнекіліктер мен байланыс

Кітаптар, электронды аудио, плакаттар, үлестірме қағаздар
Пәнаралық байланыс: тарих, өзін-өзі тану

Сабақтың мақсаты

Білімділік

Абайдың қарасөздерінің тәлім-тәрбиелік сипатын түсіндіру; ақын жанын тербеткен қазақ өміріндегі әлеуметтік, философиялық ойларды бүгінгі күнмен байланыстыру.

Дамытушылық

Оқушыны өз бетінше қорытынды жасауға, ой түюге баулу; шығармашылық жұмыс арқылы таным-түсінігін дамыту.

Тәрбиелік

Дүниетанымды қалыптастыру, адамгершілік қасиеттерді сіңіру; ойшыл көтерген мәселелерден тағылым алып, азаматтық бейнені нығайту.

Жаңа сабақтың жоспары

«Терең ойдың түбінде теңізі бар, тесіле көп қараса, көңіл ұғар…» — отыз үшінші және отыз жетінші қарасөздермен танысу.
«Талап, еңбек, терең ой, қанағат, рақым — ойлап қой… Еріншек, бекер мал шашпақ — бес дұшпаның» ұғымдарын талдау.
«Досыңа достық — қарыз іс, дұшпаныңа әділ бол!» қағидасы арқылы адамгершілік өлшемдерін пайымдау.
«Біріңді, қазақ, бірің дос көрмесең — істің бәрі бос…» — бірлік пен қоғамдық жауапкершілік туралы ой қозғау.
«Зайырлы қоғам, жоғары руханият — Мәңгілік Ел!» идеясы аясында Абай мұрасын қазіргі құндылықтармен сабақтастыру.

Абай ойының өзегі: еңбек, әділдік, бірлік

Абай арманы — тек бір ұлтқа ғана тән мұрат емес, бүкіл адамзатқа ортақ бағдар. Ойшылдың ерекшелігі: отаршыл кемсітушілік күшейген тұста тайсалудың орнына тайталасты, жиренудің орнына үйренуді, жарамсақтықтың орнына жарастықты, мансап қуған баққұмарлықтың орнына білімге негізделген бәсекені ұсынуы.

«Біріңді, қазақ, бірің дос көрмесең — істің бәрі бос…»

Бұл сөз — ұлт болып ұюдың негізгі шарты ретінде ұсынылатын тұжырым.

Қарасөздерге жетелейтін сұрақтар

Абай қарасөздерінде сан сұраққа жауап іздейді: қазақ неге жалқаулыққа бейім болады, уайым-қайғыға жан шыдай ма, «ырыс алды — тірлік» дегендегі тірлік қандай, ақылды кім үйренеді, насихатты кім тыңдайды?

Абай ұсынған бағдар

Тірлікке жауапкершілікпен қарау
Білім мен ғылымға сүйену
Ынтымақ пен ырысты қадірлеу

Тәрбиелік әлеует

Еңбек, ғылым, адамгершілік, әділдік туралы ойлары бүгінгі тәрбие жұмыстарына нақты құрал бола алады.

«Көңілдегі көрікті ой ауыздан шыққанда өңі қашады».

Ойдың қадірін сақтау, оны әрекетпен бекіту туралы өмірлік шындық.

Топтық жұмыс пен талдау құрылымы

Миға шабуыл

«Абай қарасөздерін тақырыптық жағынан қалай бөлеміз?» деген сұрақ арқылы оқушылар ойларын топтастырады.

I топ: Ыстық қайрат II топ: Нұрлы ақыл

ДЖИКСО және сәйкестендіру

Отыз үшінші және отыз жетінші қарасөздер мәтінін топтарға бөліп оқу, өзара түсіндіру.
«Талап, еңбек, терең ой, қанағат, рақым» және «бес дұшпан» ұғымдарын сәйкестендіру арқылы бекіту.

Отыз үшінші қарасөзден өзекті ойлар

Өнер мен адал еңбек

«Егер мал керек болса, қолөнер үйренбек керек. Мал жұтайды, өнер жұтамайды». Абай үшін еңбектің өзегі — адалдық: алдау қоспай еңбек сату — адам қадірін көтеретін өлшем.

Еңбектің ниеті

«Өзің үшін еңбек қылсаң — өзің үшін оттаған хайуанның бірі боласың; адамдықтың қарызы үшін еңбек қылсаң — Алланың сүйген құлының бірі боласың».

Істі бастау мен аяқтау

«Адамның адамшылығы істі бастағандығынан білінеді, қалайша бітіргендігінен емес». Бұл — әрекетке көшудің, жүйелі еңбектің мәнін айқындайтын түйін.

Сенім және табандылық

Үлкен істің нәтижелі болуы үшін ең қажет нәрсе — сенім. Үмітті үзбеу — қайраттың белгісі; жақсылықтың келері бар екенін ұмытпау — рухани тұрақтылық.

Кеселдер мен кедергілердің сипаты

Абай талапсыздықты, еріншектікті, салғырттықты, мақтаншақтықты және алданғыштықты жеке адам мінезі ғана емес, қоғамды тежейтін ортақ дерт ретінде ашады: бір-екі табысқа мастану, кербездікке салыну, жалған мақтауға еру, тамыршылыққа алданып уақыт жоғалту, борышқа бату — бәрі де еңбектің берекесін қашырады.

Түсіндірме

Кесел — ауру, дерт (ауыспалы мағынада: мінездің, қоғамның дерті).

Синонимдер

салдау — салғырттық; алдағыш — алдатқыш; еріншектік — әрекетсіздік.

Сатылай кешенді талдау

Негізгі деректер

Авторы: Абай Құнанбайұлы — қазақтың бас ақыны, ойшыл, сазгер, аудармашы.
Тақырыбы: Ел мінезін сынау; жаманнан жирену, жақсыдан үйрену.
Жанры: Проза (қарасөз).

Идеялық түйін

Мақтансүйгіштік пен салғырттыққа берілмеу
Өнерді сүю, адал мал табу
«Адам болу» қағидасын өмір салтына айналдыру

Асыл сөзді іздесең, Абайды оқы, ерінбе!

Ойтолғаныс: қоғам, жауапкершілік, Мәңгілік Ел

«Адам баласын заман өсіреді. Кімде-кім жаман болса, оның замандасының бәрі кінәлі». — Абай

Тәуелсіздікке қол жеткізуден гөрі, оны ұстап тұру — әлдеқайда қиын. Өзара алауыздық пен берекесіздік талай елдің тағдырын күйреткен. Сондықтан бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ жолында ұю — Мәңгілік Ел мұратына бастайтын берік негіз.

«Арттағыға сөзің мен ісің қалса, өлсең де, өлмегенге боласың тең». — Абай

Қорытынды тапсырмалар

Пікірлесу және кестемен жұмыс

«Досыңа достық — қарыз іс, дұшпаныңа әділ бол!» қағидасын талқылаңыз. Семантикалық кесте бойынша ойды дәлелмен бекітіңіз.

«Досы жоқпен сырлас, досы көппен сыйлас; қайғысыздан сақ бол, қайғылыға жақ бол».

Топтастыруға арналған нақылдар

Тегінде адам баласы адам баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез деген нәрселермен озады.
Бірлік болмай, тірлік болмайды.
Біріңді, қазақ, бірің дос көрмесең — істің бәрі бос.
Алтау ала болса, ауыздағы кетеді; төртеу түгел болса, төбедегі келеді.
Ғылым таппай мақтанба, орын таппай баптанба.
Жұмысы жоқтық, тамағы тоқтық — аздырар адам баласын.
Талап, еңбек, терең ой, қанағат, рақым — ойлап қой.
Адамның адамшылығы — жақсы ұстаздан.
Ұйықтап жатқан жүректі ән оятар, үннің тәтті оралған мәні оятар.
Тұрпайы мінез — тағылықтың, надандықтың белгісі.
Жігіттер, ойын арзан, күлкі қымбат.

Үй тапсырмасы

Қарасөздерді оқып, өлеңдерімен салыстырыңыз; мазмұндық ұқсастықтары мен айырмашылықтарын сәйкестендіру арқылы көрсетіңіз.

Қосымша

Сергіту сәті ретінде «Көзімнің қарасы» әнін орындауға болады.