Қарапайым өрмекші
Мақсат және міндеттер
Сабақтың мақсаты — өрмекшітәріздестердің (Arachnida) сыртқы және ішкі құрылысының өзіне тән ерекшеліктерін түсіндіру, олардың табиғаттағы және адам өміріндегі маңызын ашу.
Білімдік міндеттер
- Өрмекшітәріздестердің негізгі белгілерін анықтау.
- Өрмекшілердің табиғаттағы және адам өміріндегі рөлін көрсету.
- Салыстыру, талдау, түйіндеу және қорытынды жасауға үйрету.
Дамытушылық және тәрбиелік міндеттер
- Танымдық іс-әрекетті дамытатын тапсырмалар орындау.
- Байқағыштыққа тәрбиелеу және қосымша ақпаратпен жұмыс істеуге ынталандыру.
- Еңбек мәдениетін қалыптастыру.
Сабақтың басталуы: қабылдауды өзгерту
«Балалар, фотосуретке мұқият қараңдар. Не көріп тұрсыңдар?» — жауаптар көп болуы мүмкін, бірақ негізгі нысана: өрмек.
Табиғатта қызықтырған біздерді —
Ұшқан ара, шегірткенің шырылы,
Өрмекшінің шебер тіккен өрмегі,
Құрт, айналған көбелекке әдемі.
Талқылау
«Өрмекшіні әдемі деуге бола ма? Неліктен?» — эстетикалық қабылдау мен биологиялық мәнді салыстыру.
Ассоциациялар
«Қорқынышты», «сүйкімсіз», «улы» сияқты түсініктердің қайдан пайда болғанын дәлелмен талдау.
Сұрақ қою
«Өрмекшілер туралы нені білгілерің келеді?» — сабаққа ішкі мотивация қалыптастыру.
Арахна туралы аңыз және ұғымдар
Ежелгі грек аңызында Лидияда Идмон атты бояушының Арахна есімді қызы өмір сүргені айтылады. Ол мата мен кілем тоқуда теңдессіз шебер болып, даңққа бөленеді. Алайда тәкаппарлығы үшін Афина оны жазалап, өмір бойы өрмек тоқуға мәжбүр етеді.
Терминдер
Arachnida — өрмекшітәріздестер класы (латынша атауы).
Арахнология — өрмекшілерді зерттейтін ғылым.
Топтық жұмыс: 4 бағыт, 1 нәтиже
Оқушылар 4 топқа бөлініп, өрмекшітәріздестердің құрылысы мен тіршілігін әр қырынан зерттейді. Нәтиже — кесте түріндегі тірек конспект және қысқа таныстырылым.
Топтарға бөлінген тақырыптар
- 1-топ: шаршылы өрмекші мысалында сыртқы құрылыс.
- 2-топ: өрмек тоқу үдерісі және өрмек жібегінің қасиеттері.
- 3-топ: ішкі құрылыс және мүшелер жүйесі.
- 4-топ: көбеюі мен дамуы.
Жұмыс алгоритмі
- 1Әр оқушы мәтінді оқиды.
- 2Кесте құрады, терминдерді жазады, маңызды ұғымдарды конспектілейді (10 минут).
- 3Әр топтан бір оқушы таныстырылым қорғайды.
- 4Сынып тыңдай отырып, кестесін толықтырады.
1-топ: сыртқы құрылыс (Arachnida)
Өрмекшітәріздестер — өте ежелгі жануарлар тобы. Қазіргі ғылымда 70 мыңнан астам түрі белгілі, ал әлі зерттелмеген түрлер саны бұдан да көп болуы мүмкін. Негізінен құрлықта тіршілік етеді, бірақ су өрмекшісі сияқты суда өмір сүретін түрлері де кездеседі.
Негізгі белгілер
Денесі екі бөлімнен тұрады: баскөкірек және құрсақ.
4 жұп жүретін аяқ (8 аяқ); мұртша да, қанат та болмайды.
Баскөкіректе қарапайым көздер (көбіне 4 жұп) орналасады.
Хелицерада улы без өзектері ашылады; педипальп — сипап-сезу және қармалау мүшесі.
Тапсырмалар
- Өрмекшітәріздестердің құрылысына сызбанұсқа құрыңдар.
- Таралуына әсер ететін бейімделулерді түсіндіріңдер: күшті жақ, улы без, өрмек сүйелдері, хитинді жамылғы.
2-топ: өрмек қалай тоқылады?
Өрмекшілердің ең ғажап қабілеті — өрмек жібегін өндіру. Бұл — өрмек бездерінен бөлінетін, ауада тез қататын сұйық зат; жіңішке жіпше болып созылады. Құрамы көбіне суда ерімейтін, өте берік фиброин ақуызынан тұрады.
Өрмектің қызметтері
- Жемтікті ұстауға арналған ау тоқу және орап тастау.
- Жұмыртқаға пілде (қорғаныш қап) жасау.
- Секіру кезінде сақтандыру жібі ретінде қолдану.
- Жұптасу кезінде байланыс: аналық феромонмен белгі қалдырады.
- Таралу: жас өрмекшілер желмен жіп арқылы ұшып кетеді.
Материалдың қасиеті
Өрмек жібегі беріктік пен созылмалылықты қатар үйлестіреді. Жіп адам шашынан жіңішке болуы мүмкін, ал беріктігі салыстырмалы түрде өте жоғары.
Шаршылы өрмекшінің ау тоқуы
- 1Берік негізгі жіпті шығарып, тірекке іледі.
- 2Каркас пен радиалды жіптерді құрады.
- 3Уақытша спиральмен конструкцияны бекітеді.
- 4Соңында жабысқақ спираль салып, ауын «жұмысқа» дайындайды.
Өрмекші үшін ау — жай ғана тұзақ емес: ол дірілді сезетін «сезімтал жүйе». Жемтік түскен сәтте өрмекші кідірмей әрекет етеді.
3-топ: ішкі құрылыс және тіршілік ерекшеліктері
Шаршылы өрмекші көбіне өрмектің ортасында немесе шетінде аңдуда отырады. Аяқтары «хабарлаушы жіппен» байланысып, өрмекке түскен жәндіктің дірілін жеткізеді. Аяқтарында иіс сезуге қатысатын рецепторлар да болады.
Қоректену: «ішектен тыс қорыту»
Өрмекші жемтіктің денесіне нәруызды ыдырататын сөлдерді енгізіп, ұлпаларды сұйылтады да, кейін сол қоймалжың сұйықтықты сорып алады. Бұл құбылыс ішектен тыс қорыту деп аталады.
Мүшелер жүйелері (қысқаша)
Асқорыту: сорғыш қарын, өсінділері бар қарын, ішек, асқорыту безі, аналь тесігі.
Қантарату: ашық жүйе; арқа жағында түтікше тәрізді жүрек, гемолимфа.
Тыныс алу: трахеялар және өкпе кітапшалары (кей түрлерінде басым).
Зәр шығару: мальпигий түтікшелері (ішекке ашылады).
Тапсырма
Берілген сызбанұсқа бойынша өрмекшітәріздестердің мүшелер жүйелерін анықтап, қызметін қысқаша жазыңдар.
4-топ: көбеюі мен дамуы
Өрмекшілердің көбеюі күрделі. Аталықтары көбіне аналықтарынан кіші, түсі ашығырақ болуы мүмкін және педипальптарының ұштары жұптасуға бейімделген. Кей түрлерде ұрықтанудан кейін аналық аталықты жеп қоюы мүмкін; кейбір аталықтар қашып құтылады.
Жұмыртқа және пілде
Аналық түріне қарай жүздегеннен бірнеше мыңға дейін жұмыртқа салады. Жұмыртқалар өрмектен тоқылған пілдеге оралып, қорғаныш қабатпен қапталады. Аналық пілдені өзіне бекітеді немесе қауіпсіз жерге жасырады.
Таралу (желмен ұшу)
Жас өрмекшілер алғашында әлсіз болады. Кейін олар өсімдікке бекініп, жіппен төмен салбырайды да, жел көтерген кезде ауа арқылы алыстап кетуі мүмкін. Қонған соң қолайлы орын тауып, өз өрмегін құрады.
Қызықты дерек: Кракатау және «алғашқы қоныстанушылар»
1883 жылғы Кракатау жанартауының алапат атқылауынан кейін аралда тіршілік қалмаған. Алайда арада жарты жыл өткенде биолог алғашқы тірі ағзаны байқайды. Бұл — қарапайым өрмекші. Ол аралға жіпке оралып, желмен ұшып жеткен болуы ықтимал.
Қорытынды тапсырмалар
1) Дұрыс тұжырымдарды таңда
Дұрыс жауаптардың әрпі арқылы өрмекшінің атауын құрастырыңдар.
- Өрмекшілердің денесі баскөкірек және бунақталмаған құрсақтан тұрады. К
- Өрмекшіде бірнеше жұп қарапайым көздер бар. А
- Өрмек өрмекшіге қорғаныш, ұрпақ шығару және қорғау құралы бола алады. Р
- Барлық өрмекшілер ауадағы оттегімен тыныс алады. А
- Қантарату жүйесі — ашық. К
- Өрмекшілерде 4 жұп жүретін аяқтары бар. У
- Зәр шығару мүшелері — мальпигий түтікшелері. Р
- Тыныс алу мүшелері — трахеялар және өкпе кітапшалары. Т
2) Есеп: табиғаттағы пайда
Орманда әр гектарда шамамен 5000 өрмекші тіршілік етеді. Әр өрмекші күніне 2 шыбын жесе, тәулігіне қанша шыбын жойылады?
Шешуі: 5000 × 2 = 10 000 шыбын.
Бұл — санитарлық тұрғыдан маңызды көрсеткіш: шыбындар көптеген микробтарды және паразит жұмыртқаларын тасымалдауы мүмкін.
Қорытынды: өрмекшілер — экожүйедегі табиғи реттеушілер. Оларды негізсіз жоюдың орнына, олардың рөлін түсініп, қорғауға ұмтылған дұрыс.
3) Синквейн (бес жолды өлең)
Өрмекшілер
Қорқынышты, улы
Тоқиды, аулайды, шағады
Өрмекшілер — құрлық жыртқыштары
Арахнидалар
4) Рефлексия және бағалау
- «Мен бүгін білдім…»
- «Маған қызықты болды…»
- «Мен үшін қиын болғаны…»
- Бағалау: «Екі жұлдыз, бір тілек».
Үй тапсырмасы
Қосымша ресурстарды оқып, «Өрмекшінің табиғаттағы және адам өміріндегі пайдасы» тақырыбында шағын шығарма жазыңдар.