Қазақша рефераттар

Исламның Қазақстанда таралуы

Исламның Қазақстанда таралуы

Бала кезден құлағыма сіңіп, адамгершілік қасиеттерді жоғалтпауға баулыған рухани негіз — ислам. Ислам адамды жақсылыққа, мейірімге, адал еңбекке үндейді; ұрлықтан, зұлымдықтан, ысырап пен шектен шығудан сақтандырады.

Негізгі ой

Діни сана, сенім және ұйымдар қоғамдағы түсіністік пен дамуға ықпал ететін біртұтас рухани жүйе ретінде көрінеді.

Тарихи бастау

Исламның қазақ даласына енуі VII ғасырдың басындағы арабтардың Орта Азияға келуімен байланысты.

Маңызды ескерту

Ислам Қазақстан жеріне бір сәтте және біркелкі тараған жоқ: дәстүрлі нанымдармен қатар өмір сүріп, ұзақ уақыт бойы орнықты.

Алғашқы кезең: енуі және қабылдануы

Рухани ықпал ретінде ислам VII ғасырдың басында арабтардың Орта Азияға бағытталған жорықтары нәтижесінде тарай бастады. Дегенмен ислам қазақ жеріне бірден күштеп енгізілді деу біржақты. Кейбір билік иелері оның қоғамды ұйымдастыруға, рухани және саяси тұтастықты нығайтуға тиімді қырларын көріп, оң қабылдағаны айтылады.

Сол дәуірде кең тараған шамандық нанымдар феодалдық қатынастардың жаңа талаптарына толық жауап бере алмады деген пікір бар. Ал ислам мемлекеттік идеология ретінде қоғамды ұйыстыруға қабілетті жүйе ретінде бағаланды.

Дәстүрлі нанымдардың сақталуы

Соған қарамастан көптеген қазақ тайпалары ата-баба аруағын қастерлеу, тәңірге, жұлдыз бен айға сыйыну сияқты дәстүрлі сенімдерден бірден бас тартпады. Аруаққа құрмет бәле-жаладан сақтайды, береке әкеледі, малдың өсіп-өнуіне ықпал етеді деген ұғым ұзақ уақыт бойы орнықты болды. «Аруақ аттаған оңбас» деген түсінік те осы дәстүрдің тереңдігін танытады.

Ислам өркениеті және әлемдік діндер

Әлемдік ықпалы артып отырған Ислам өркениетінің қалыптасуына арабтар мен парсылармен қатар түркі халықтары да үлес қосты. Бұл өркениеттің дамуы түркітілді жұртқа исламның келуімен тығыз байланысты болды.

Буддизм

Б.з.д. VI ғасырда Үндістанда пайда болып, кейін Оңтүстік-Шығыс және Орта Азияға, Сібірге тарады. Қытай, Тибет, Моңғолия аймақтарын қамтыды. Негізін қалаушы ретінде Гаутама аталады.

Христиандық

Біздің дәуіріміздің I ғасырында Палестинада пайда болды, IV ғасырдан Рим империясының мемлекеттік діні ретінде жарияланды. Негізінен Еуропа елдерінде кең тараған. Православие, католик және протестант бағыттары бар. Негізін қалаушы — Иисус Христос.

Ислам

VII ғасырдың алғашқы жартысында Араб түбегінде пайда болды. Араб, парсы, түркі халықтары мен Орталық және Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде кең тарады. Тұран жұртына VIII ғасырда келді. Негізін салған — Мұхаммед пайғамбар. Ұстанушылар — мұсылмандар.

Исламның ұстанымдары туралы

Мұсылман түсінігінде ислам — Құдай тарапынан адамзатқа жіберілген соңғы өсиет. Исламның бес парызымен қатар білімге ұмтылу, адал ризық табу, бейбітшілік пен татулықты сақтау, теңдікті ұстану насихатталады. Мұсылман мұсылманға дос, жолдас, бауыр деп қарастырылады.

Араб жорықтары және Қазақстан аумағындағы үдерістер

Арабтар исламды тарату мақсатындағы ұзаққа созылған жорықтар нәтижесінде көрші өңірлерден жер алып, ірі империяға айналды. Палестина, Сирия, Ирак, Иран, Ауғанстанды бағындырғаннан кейін 705 жылы Мауреннахрға әскери жорық бастады. Құтайба ибн Муслим бастаған әскер 710–712 жылдары Бұқара мен Самарқандты, 714 жылы Шаш пен Фарабты алғаны айтылады.

Әбу Райхан Бируни дерегі

Әбу Райхан Бируни деректерінде Құтайба ибн Муслимнің жорықтары кезінде сауатты адамдар мен дін қызметкерлерінің қырғынға ұшырап, кітаптар мен қолжазбалардың өртелгені жайлы ауыр сипаттамалар кездеседі. Мұндай мәліметтер сол дәуірдегі зорлықтың да болғанын еске салады.

Күштеу тәжірибесінің көріністері

Кейінгі кезеңдерде де күштеп ұстандыруға ұқсас әрекеттер болғаны жөнінде деректер айтылады. Мысалы, академик В. Бартольд кей бір билеушілердің мұсылмандықтың белгісі саналатын бас киім тәртібін бұзғандарды қатал жазалағанын жазады.

Идеологиялық саясат туралы

Кей тұста арабтардың отарлық мақсатпен қатар идеологиялық саясат жүргізгені айтылады: «Тұран» атауын «Түркістанға» алмастыру, елдімекен атауларын өзгерту, халық атауларын арабтандыруға ұмтылу сияқты пікірлер кездеседі.

Исламның ерте келуі және орнығуы

Дінтанушы ғалым Мұртаза Бұлұтай ең алғашқы мұсылман түркі мемлекеті ретінде Қарахандықтардан бұрын 732 жылы исламды ресми қабылдап, 68 жыл мемлекеттік дін еткен Хазар дәулетін атап өтетін пікірді келтіреді. Қазақстанның батыс өңірлері (Атырау, Орал, Маңғыстау) бір кезеңде Хазар қағандығы ықпалында болғанын ескерсек, исламның батысқа хазарлар арқылы ертерек жеткені туралы тұжырымға негіз бар. Ал оңтүстікке қарай ислам ықпалының күшеюі Талас шайқасымен (751 ж.) байланыстырылады.

775–875

Қарлұқ қағандығы исламды қабылдап, ел ішінде мұсылмандық сенім кең тарай бастады.

960

Ислам Қарахан мемлекетінің мемлекеттік діні ретінде жарияланды.

XII ғасыр

Ислам Орталық Азиядағы үстем дінге айналды; ықпалы Орал мен Сібірге дейін жеткені айтылады.

Бейбіт насихат дәстүрі

Деректерде Мұхаммед пайғамбар сахабаларын жан-жаққа жібергенде, мұсылмандықты қабылдаған халықтардың салт-дәстүріне мұқият қарауды, қиянат пен зорлыққа жол бермеуді ескерткені айтылады. 780 жылдардан бастап Қазақстан аумағына арабтардың әскери жорықтары тоқтап, исламды насихаттау ісі көбіне білімді дін өкілдері арқылы жалғасқан.

Қожалар және рухани ықпал арналары

Исламды түркітілді халықтар арасында тарату мақсатында діни білімді жетік меңгерген оқымыстылар келгені айтылады. Халық арасында олар «қожа» атауымен танылды. Қазақ шежірелік дәстүрінде қожалар ірі екі тармаққа бөлінеді: Шәмшә Ахмед және Шейх Бұзырық.

Шейх Бұзырық тармағы

  • Арыстанбаб
  • Қожа Ахмет Ясауи

Шәмшә Ахмед тармағы

  • Қорасан қожа
  • Қырық садақ
  • Диуана қожа
  • Бақсайыс, Аққожа, Қылышты қожалар

Қожалардың қызметі мешіт-медресе мәдениетінің қалыптасуына, діни білімнің тарауына, халықтың рухани өміріндегі исламдық дәстүрдің орнығуына ықпал еткені айтылады.

Қорытынды

Қорытындылай келгенде, ислам діні сан ғасырлар бойы халқымызға рухани азық болып, жанға демеу берді. Еңкейген қариядан еңбектеген балаға дейін осы діннің өнегесіне сусындап, адал жолға ұмтылды. Қазақтың рухани мәдениетінде дінге ерекше орын беріліп, салт-санаға ықпал етті.

Ыбырай Алтынсариннің «Біссіміллә» деп басталатын «Кел, балалар, оқылық!» өлеңі мен Мұқағали Мақатаевтың дін мен ғылым туралы ойлары қоғамдағы руханияттың маңызын айқындай түседі. Дінге төнетін қауіптердің, әсіресе діни экстремизмнің алдын алып, дәстүрлі құндылықтарды сақтай білсек, рухани дамудың даңғыл жолы кеңейеді.

Әдебиеттер

  1. 1. Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. IV том. 321-б.
  2. 2. Жұмабаев Қ. «Адамзат қашаннан басталды?» Қазақ тарихы, №2, 2001 ж.
  3. 3. Қоңырбай О. «Қытай тарихындағы қазаққа қатысты деректер». Жалын, №5, 2005 ж.
  4. 4. Байбатша Ә. «Қазақ даласының ежелгі тарихы». Егемен Қазақстан, 15 қазан 1997 ж.
  5. 5. Мырзахметұлы М. Ана тілі, 9.12.2004 ж., 11-бет.
  6. 6. Мырзахметұлы М. «Түрік халықтарының ортақ проблемасы». Алтын Орда, 28 қаңтар 2005 ж.
  7. 7. «Араб–Хазар соғыстары». Қазақстан ұлттық энциклопедиясы, I том, A–98, 407-бет.
  8. 8. «Біз және Дін». Қазақ радиосы, 14.01.2005 ж.
  9. 9. Байбатша Ә. «Қазақ даласының ежелгі тарихы». Егемен Қазақстан, 15 қазан 1997 ж.