Батырлар жырындағы басты қаһарман бейне - батыр тұлғаның өзі
Қазақ ауыз әдебиеті — ұлттық тәрбиенің қайнар көзі. Дастан мен аңыз, батырлар жыры мен ертегінің қайсысын алсақ та, олардың өзегінде елін сүйю, ата-ананы құрметтеу, адал достық пен кіршіксіз махаббат секілді құндылықтар жатыр.
Батырлар жырын оқығанда кейіпкер бойынан осы қасиеттерді сезіп отырамыз. Оқиға ырғағымен бірге өзіңнің де көңіл күйің толқиды. Алғашында «батырдың бойында мұндай қасиеттер қайдан қалыптасты?» деген сұрақ туа бермейді — ол сұрақ кейін келеді. Сол кезде шығармаға қайта үңіліп, батыр болып шыққан баланың тәрбиелік негізін, ата-анасының ықпалын іздей бастайсың.
Тәрбиенің түбі — үлгі мен бедел
Жырларда жиі ұшырасатын бір көрініс бар: бай болса да бала сүймеген, кемпірін қасына ерткен күйі байлығын да, мансабын да тастап, перзент тілеп, әулие аралаған қарт бейнесі. Бұл — баланың өмірге «өзінен-өзі» келмегенін, оның артында тілек, еңбек, төзім жатқанын ұғындырудың көркем жолы.
Біз бүгін педагогика мен тәрбиенің мәнін аз да болса білеміз: «Ұяда не көрсең, соны ілерсің» деп түйеміз. Яғни тәрбиенің негізі — ата-ананың өз үлгісі, үй ішіндегі сөз бен істің бірлігі. Бірақ ата-ана беделінің маңызын түсіне тұра, кейде оны байқамай әлсіретіп аламыз — білмей де, біліп те.
Батырлар жыры — қазақи педагогиканың философиясы
Тереңірек қарасақ, тәрбиенің тамыры бұрынғы қазақтың дүниетанымында жатқанын аңғарамыз. Батырлар жыры кездейсоқ туған жоқ, атадан балаға бекер мұра болып қалған жоқ. Оның ішінде педагогиканың тұтас бір философиясы бар.
Жыр арқылы баланың санасына оның өмірге қандай қиындықпен келгені сіңеді. Осы арқылы ата-ана қадірі әуел бастан бала көңіліне орнығады: бала ата-ананы өмір бойы сыйлауды парыз деп ұғып өседі.
Неге батыр көбіне «жалғыз ұл» болып суреттеледі?
Батырлардың басым бөлігі — біреудің (көбіне байдың) жалғыз ұлы. Мұнда тектілік туралы астар да, тәрбиелік есеп те бар. Жалғыз перзент болғанда қаһарманның батырлық, адамгершілік болмысы айқынырақ дараланады, сонымен бірге жырдың тәрбиелік әсері күшейеді.
Елестетіңіз: бір отбасы он баласын айналдыра отырғызып, жыр тыңдатып отыр. Әр бала жырды өз ішкі әлемімен қабылдайды. Осы психологиялық ерекшелікті сезген халық Ер Тарғын, Қобыланды, Алпамыс секілді батырларды «біреудің жалғызы» етіп көрсетеді. Сонда тыңдаған балалардың әрқайсысы «мен де ерекше жаратылғанмын» деп сезініп, сондай болуға ұмтылады.
Мәселе батырдың нақты қандай ортада қалыптасқанында ғана емес. Негізгі түйін — қазақи педагогиканың астарлы тәсілінде. Жыр тыңдаған бала қиялында батырға айналып, сол мінез-құлыққа, сол биік талапқа іштей бой түзейді.
Батыр тұлғасы: сегіз қырлы, бір сырлы үлгі
Батырлар жырындағы басты қаһарман — батырдың өзі. Халықтың ой-арманына сай оның бойына жан-жақты кемел қасиеттер жинақталған. Батыр — тек ерлік жасайтын адам емес; ол таусылмас жігер иесі, еңбекқор, аңшы, мерген, өнерлі.
Батыр тұлғасын Еуропадағы рыцарь бейнесімен салыстыруға болады: екеуіне де ортақ — ар-намыс, ерлік, жауапкершілік. Айырмасы — еуропалық рыцарь арнайы мектептерде тәрбиеленсе, қазақы ортада ата-әже бір ғана жырдың күшімен-ақ, бай мен кедейді бөліп-жармай, киіз үйдің ішінде отырып, ерлік рухының негізін бере алған.
Ат — ер қанаты
Батырдың серігі — жүйрік ат. Сондықтан «Ат — ер қанаты» дейді. Жырларда батырдың тұлпарға деген сүйіспеншілігі, тұлпарымен адамша тілдесуі, аттың жүйріктігі мен қайраты — маңызды түйіндердің бірі. Бұл — серіктестік пен сенімнің, жауапкершілік пен қамқорлықтың көркем үлгісі.
Ерлікпен бірге — сыйластық, бірлік, құрмет
Батырлар жыры тек ерлікке баулитын мектеп емес. Ол сыйластыққа, ынтымаққа, ауызбіршілік пен достыққа, әйел затына деген құрмет сезіміне де тәрбиелейді.
Батырға ақылшы дос пен адал жардың серік болуы оның тұлғасын биіктете түседі. Қобыландының Құртқасы, Алпамыстың Гүлбаршыны, Ер Тарғынның Ақжүнісі, Қамбардың Назымы — ақылы мен көркі сай адал жардың, әйел-анаға және қыз балаға деген халық құрметінің айқын көрінісі.
Ауызша дәстүр: адамгершіліктің әліппесі
Оқу-жазу мәдениеті кең тарала қоймаған кезеңнің өзінде-ақ, ой-санасы әлі толық қалыптаспаған бүлдіршіндерге ертегі, аңыз-әңгіме, батырлар жырын айтып беру арқылы адамгершіліктің әліппесі танытылған.
«Ер елі үшін туады, елі үшін өледі», «Ел үмітін ер ақтар, ер атағын ел сақтар» секілді мақал-мәтелдер ерліктің мәңгілік ғұмырын жария етіп, жас ұрпақтың санасына ұғым, өлшем, мұрат болып орныққан.
Батырлар жырындағы сан тарау оқиғалар мен тартыстар желісі нақты оқиғаларға сүйенетіндіктен, оны халықтың шежіре мектебі деуге болады. Ал батырдың адамгершілігі мен оны қоршаған кейіпкерлердің мінез-құлық өрнегі «жақсыдан үйрен, жаманнан жирен» қағидасымен үндес тәрбие мектебін қалыптастырады.
Тіл тәрбиесі: ойға оңай тоқылатын көркем өрнек
Батырлар жырының тағы бір маңызды тәрбиелік қыры — оның жеңіл оқылып, ойға оңай тоқылуында. Ана тіліміздің әсемдігі, теңеулер мен сөз өрнегінің сұлулығы тіл байлығымыздың шексіздігін танытады.
Сондықтан батырлар жыры — ерлік рухын ғана емес, туған тілге деген құрмет сезімін де тәрбиелейтін рухани мектеп.