Көне заманнан бері көшпелі халықтың өмір қажетіне сай қалыптасқан айрықша құрал - жабдық және өнер туындысы
Оқушы
Жұмашев Алмас
Шығармашылық зерттеу жұмысы қазақтың дәстүрлі ер-тұрман жасау өнерін тануға және оны тәжірибеде меңгеруге бағытталған.
Жетекші
Башахов Болат Орынғазыұлы
Технология пәні мұғалімі. Жұмыс құрылымы, дереккөздермен іздену және практикалық орындау кезеңдерін үйлестіреді.
Ер-тұрман: көшпелі өмірдің өзегіндегі өнер
Қазақ халқының өмірінде ағаштан жасалатын үй және тұрмыстық бұйымдардың орны ерекше. Ағаш өңдеуді кәсіп еткен шеберлерді халық олардың жасайтын бұйымдарына қарай «үйші», «ерші», «арбашы», «ұста», «саз аспапшы» деп атаған.
Көшіп-қонып, мал баққан жұрт үшін көліктің негізгі түрі — салт ат. Сондықтан ер-тұрман жабдықтарының маңызы айрықша. Ағаштан жасалған бұйымдарды көркемдеп өңдеудің ең көне тәсілдерінің бірі — ою-өрнек. Ғасырлар бойы ат әбзелдері өрнекпен безендіріліп, тұрмыстық қажеттілікпен қатар көркемдік талғамды да танытқан.
Ұлттық қолөнер — халқымыздың ғасырлар бойы қалыптасқан рухани әрі материалдық қазынасының қомақты бөлігі. Ол өмір сүру салтымен, шаруашылық дәстүрімен тығыз байланысты және ұрпақтан-ұрпаққа жеткен асыл мұра ретінде бүгінгі күнмен де үндеседі.
Ер дегеніміз не?
Ер — салт атқа мінуге арналған ат әбзелдерінің негізгі бөлігі. Ер-тоқым мінген адамға жайлы, ал аттың арқасына батпайтын, жүріске бөгет жасамайтын болуы тиіс. Ел ішінде сапалы ер-тұрманға деген сұраныстың артып келе жатқаны — ата-баба мұрасын сақтау мен төл өнерді өркендетуге ықыластың күшейгенін білдіреді.
Ұлттық қолөнерді дамытудың экономикалық тиімділігі де жоғары: елімізге келген шетелдік туристер көбіне қазақтың көзге бірден түсетін ұлттық құндылықтарына айрықша қызығушылық танытады.
Ер қосу өнері — дәлдік пен үйлесім
Ер — көне заманнан бері көшпелі халықтың өмір қажетіне сай қалыптасқан құрал-жабдық әрі өнер туындысы. Ұлы Абайдың:
Ер қосқанға ұқсайды сөз сөйлемек,
Қиыстырып қиыннан айтсам демек.
Атқа жайлы, мінуге және ыңғайлы,
Алды-арты бірден келсін дөп-дөңгелек.
Бұл жолдар ер жасаудағы басты қағиданы айқындайды: ыңғайлылық, тепе-теңдік, дәл өлшем және жүріске кедергі келтірмейтін құрылым.
Ер-тұрман түрлері
Сыртқы бітім ерекшелігіне қарай ердің бірнеше түрі бар: қазақ ері, қоқан ері, құранды ер, ашамай ер, қазық бас ер, орыс ері. Осылардың ішінде құранды ер өзгеше тәсілмен жасалады, ал қалғандары көбіне бірнеше бөлікті қосу арқылы құрастырылады.
Қазақы ер
Қазақ арасында кең тараған. Екі қас, екі қаптал және белағаштан (орта ағаш) тұратын құрылым жиі кездеседі.
Құранды ер
Ағаш тапшы өңірлерде ер сүйегін бірнеше бөліктен қиюластырып, құрап, желімдеп жасайды. Берік әрі ұқыпты жұмысты талап етеді.
Ерлер мен әйелдер ерінің айырмашылығы
- Еркектерге арналған ер — сүйегі жұқа, ықшам, өте жеңіл; көбіне әшекейі аз, жасалу сапасына басым мән беріледі.
- Әйелдерге арналған ер — сүйегі ауырлау, әшекейі мол; алтын, күміс, асыл тас, сүйек-мүйізбен безендіріледі.
Балалар ері: ашамай
Балаларға арналған ер ашамай деп аталады. Қазақ дәстүрінде ер бала дүниеге келгенде оған арнап жаңа туған құлын бәсірелеу салты болған. Сол бәсіре тай, құнан болғанда үкі тағып, ашамай жасатып, баланы мінгізген.
Ашамайдың алдыңғы және артқы қасы, қос қапталы болады. Үзеңгінің орнына қоржын тәрізді тоқылған немесе ақ киізден басылған тепшік қолданылады.
Ершінің шеберлігі
Ер-тұрман жасайтын адамды ерші дейді. Ерші көбіне ағаш ұсталығын, темір ұсталығын, зергерлік өнерді, үйшілік, тігіншілік және өрімшілік өнерін қатар меңгерген әмбебап шебер болады.
Ердің «сүйегі»
Ердің ағаштан жасалатын негізгі бөлігі сүйек деп аталады. Ол мықты, жеңіл әрі атқа қонымды болуы керек.
Құрастыру тәсілдері
Ер сүйегін бірнеше бөліктен құрастыруға болады немесе жуан дөңбекті екіге жарып, әр бөлігінен тұтас шауып жасауға болады.
Ер-тоқымның жасалу технологиясынан үзінді
Зерттеудің барысы мен кезеңдері
- 1 Жетекшімен бірге жұмыс бағдарламасы мен құрылымы құрастырылады.
- 2 Интернет және кітапхана дереккөздерімен байланыс орнатылып, ізденіс жүргізіледі.
- 3 Қажетті материалдар жинақталады.
- 4 Зерттеу нысанының жобасы мен технологиялық картасы сызылып дайындалады.
- 5 Сыйкәделік ер-тоқым жасалады.
- 6 Зерттеу әдістері арқылы талдау жүргізіліп, қорытынды нәтиже жасалады.
Ағаш таңдауы
Құранды ер жасауға қайыңның безі (беріші, үйілі, көзі, оқырасы деп те аталады) өте қолайлы: берік, жарылмайды, қаңсымайды, өңделгенде табиғи өрнегі айқын ашылады.
Тұтас шабуға лайық ағаш
Ер сүйегін тұтас шабу үшін тал мен киіз терек сияқты ағаштар қолайлы. Жұмыс барысында ағаштың кеуіп, жарылып кетпеуін ескеру керек.
Жарылудан сақтау тәсілі
Суға тұзды мол салып қанық ерітінді дайындап, ер сүйегін әлсін-әлсін малып отыру ағаштың жарылуын азайтады.
Кептіру мәдениеті
Дайын болған ер сүйегін байырғы шеберлер сиырдың жас жапасымен орап, күн мен жел тимейтін көлеңкеде бабымен кептірген. Бұл тәсіл ағаштың мінезін «бағып», сапасын сақтауға көмектеседі.
Қорытынды ой
Ер-тұрман — тұрмыстық қажеттіліктен туғанымен, уақыт өте келе көркемдік деңгейі жоғары қолөнер туындысына айналған мұра. Оны зерттеу мен жасау — дәстүр сабақтастығын сақтап қана қоймай, еңбекке баулиды, талғамды тәрбиелейді, нақты іске негізделген шеберлікті қалыптастырады.