Балаларға Наурыз мерекесін қалай айтып түсіндіру
Қош келдің, Әз Наурыз!
Наурыз — шығыс халықтары үшін жыл басы, ал қазақ халқы үшін шын мағынасындағы ұлттық мереке. Бұл күн — күн мен түн теңелетін қасиетті мезет. Одан кейін күн ұзарып, түн қысқарады; жер дүниенің жаңарып, тіршіліктің қайта түлейтін шағы басталады.
Мақсат
Балалардың санасына Наурыздың жыл басы екенін жеткізу, табиғаттағы өзгерістерді түсіндіру және мерекенің мәнін таныту.
Тәрбиелік мәні
Ұлттық салт-дәстүрді құрметтеуге, бірлікке, мейірімге, кешірімге баулу; жақсылыққа ұмтылу мәдениетін орнықтыру.
Мерекелік бағдар
Өлең, ән, би, ойын, бата, айтыс және ұлттық рәсімдер арқылы Наурыздың рухын сезіндіру.
Тәрбиешінің құттықтау сөзі
Наурыз айы жүректерге нұр сепкен,
Маңдайымнан сүйіп жатыр нұр көктем.
Жарығымен, шуағымен — Күн-Ана,
Алып келдің жер бетіне нұр көктем!
Осыншама жақсылық алып келдің, Наурызым!
Төрлет бізге нұр болып, шуақ шашып нұр жүзің!
Ұлыстың ұлы күні құтты болсын!
Бұл мереке көктеммен бірге келеді: жер дүниенің жасарып, жаңаруы — адамның да көңілін сергітіп, өмірге құлшынысын арттырады. Сондықтан Наурызды халқымыз «Жыл басы», «Ұлыстың ұлы күні» деп ардақтайды.
Балалар хормен:
«Қош келдің, Әз Наурыз!»
Мерекенің ашылуы: ұлттық би
Ұлыстың ұлы күнін қазақтың ұлттық биімен ашу — дәстүрдің көркем жалғасы.
Би:
Қазақ биі
Сұрақ-жауап: балалардың түсінігі
Тәрбиеші:
Балалар, біз қандай мерекені тойлап жатырмыз?
Балалар:
Наурыз мерекесін тойлап жатырмыз!
Көктемнің келуі
Көктем:
Мен — Көктеммін. Өзіммен бірге Аналар мерекесін де, Ұлыстың ұлы күні — Наурыз мейрамын да ала келдім. Мерекелеріңіз мерекеге ұлассын!
Көктем — жаңару мен үміттің символы. Сондықтан Наурыз — тек күнтізбедегі дата емес, өмірдің жаңаша басталуы.
Мерекеге арналған тақпақтар
Ғазиз:
Құтты болсын Наурыз!
Жалқаулық — қос жауымыз.
Дала толы егіске,
Малға толсын тауымыз.
Санжар Жанабаев:
Наурыз тойы әдемі,
Әжем еске түсірді.
Бақдәулет:
Біздерге арнап әдемі,
Наурыз көже пісірді.
Арслан:
Кел, балалар, ойнайық,
Наурыз тойын тойлайық.
Баянды боп мереке,
Қыр гүліндей жайнайық!
Әлішер:
Ұлыс оң болсын, ақ мол болсын!
Қайда барсаң, жол болсын.
Төрт түлік ақты болсын,
Ұлыс береке берсін,
Бәле-жәле жерге енсін!
Тәрбиеші балаларға алғыс айтып, мереке күні ауылға барып, үлкендерді құттықтауды ұсынады.
Дастархан және Наурыз көже
Ауылға барған балаларды аталар мен әжелер жылы қарсы алып, Наурыз көже ұсынады. Бұл — молшылық пен тоқшылықтың белгісі.
Тәрбиеші:
Әже, Наурыз көже өте дәмді екен. Оны қалай дайындадыңыз?
Әже:
Қарақтарым, Наурыз көже — Наурыз мейрамының басты тағамы. Оған жеті түрлі дәм қосылады: қыстан қалған сүр, айран, сүт, тұз, құрт, тары, бидай. Жеті саны — киелі. Ал көже — тоқшылықтың нышаны.
Арайлым Әбубәкірқызы:
Арпа, бидай, тары бар,
Қатық, малта тағы бар.
Ішілетін, жейтінің —
Бұл көжеде бәрі бар.
Жансерік:
Бата беріп атамыз,
Бата беріп әжеміз.
Тәтті болып жасалған
Көжеден дәм татамыз.
Жангүл:
Құт бауырсақ шашылып,
Наурыз тойы ашылсын.
Бір-бірімен мына жұрт
Көрімдігін асырсын.
«Дастарханымыздан ешқашан ырыс-береке кетпесін» деген тілекпен мерекелік ән орындалады.
Ән:
«Дастархан» (Данара мен Айшаның орындауында)
Салт-дәстүр: шырақ жағу және ырыс ыдыстары
Халқымыз жаңа жыл табалдырықтан аттағанда қос шырақ жағып, «бір сәуле жарық болмас» деген ниетпен үйге береке шақырған. Қыдыр күні ыдыстарға ырыс (тары, бидай), ақ (сүт, айран), таза бұлақ суын толтырып, «жыл бойы ақ мол, дән таусылмасын, жауын-шашын көп болсын» деп тілеген.
Көрініс:
Әжелер ортаға шығып, шырақ жағып көрсетеді; алдын ала дайындалған ыдыстарды тағамдармен және сумен толтырады.
Бұл рәсім — береке мен тазалыққа, еңбек пен үмітке құрылған дүниетанымның көрінісі.
Қыдыр ата және бата
Мерекеге қонақ болып Қыдыр ата келеді. Халық игі тілек пен ақ батаның қадірін ерекше бағалайды.
Қыдыр ата:
Армысыздар, халайық!
Ұлыстың ұлы күні құтты болсын!
Тәрбиеші Қыдыр атадан бата сұрап, жұртшылыққа игі тілектердің қабыл болуын тілейді. Артынша әжелер шашу шашады.
Ұлттық аспап: домбыра
Домбыра — қазақ халқының киелі аспабы, мақтанышы. «Нағыз қазақ — домбыра» деген сөздің түбі — ұлттық рухтың өзегі.
Ақжол:
Домбырасыз сән қайда,
Домбырасыз ән қайда?
Ән мен күй бар өмірде,
От та лаулап жанбай ма?
Айсұлтан, Арайлым:
Құрманғазы, Тәттімбет
Домбырамен сайраған.
Жүрекке от жақсын деп
Елге күйін арнаған.
Айтыс: сөз сайысының өнегесі
Наурызда ақындар айтысы өтіп, жақсылық пен жамандықтың, суық пен жылының күресі жырға қосылған. Бұл өнер бүгінгі ұрпақ арасында да жалғасады.
Бағлан:
Халықтық мейрам тойында
Кім айтысар менімен?
Айтыс — айтыс болады,
Айтысқанда теңіңмен.
Асылым:
Айтыс — айтыс болады,
Шықса ақын теңімен.
Шешен болсаң көрейін,
Айтысып көр менімен.
Жауаптасу:
Бағлан: «Бес нәрседен қашық бол, бес нәрсеге асық бол…»
Асылым: «Бірге төрт бес болады, оны бәрі білетін…»
Хормен:
Наурыз тойы — салтымыз,
Аман болсын халқымыз!
Ұлыс оң болсын, ақ мол болсын!
Наурыз құтты болсын!
Нақыл сөздер: билердің өнегесі
Ұлыстың ұлы күні — елдікке бастар жол салған ата-бабаларды еске алып, даналық сөздерді жүрекке тоқитын уақыт.
Темірлан (Төле би):
Біліп айтқан сөзге құн жетпейді,
Тауып айтқан сөзге шың жетпейді.
Өзің білмесең, білгендерден үйрен —
Үйренгеннен ештеңең кетпейді.
Әділет (Әйтеке би):
Ашу бар жерде ақыл тұрмайды.
Ашу — ағын су: алдын ашсаң арқырар.
Ақыл — дария: мөлдір су боп сарқырар.
Қайсар (Қазыбек би):
Арадан шыққан жау қиын,
Таусылмайтын дау қиын.
Құр айтылған сөз қиын,
Іске аспаған іс қиын.
Ойын арқылы да бірлік пен ептілік шыңдалады. Ойын: Арқан тарту.
Ертегі кейіпкерлері және кешірімнің құдіреті
Мерекеге Батыр мен Қаңбақ шал келеді. Артынша Жалмауыз кемпір де жолығып, олардың жолын дуалап адастырмақ болады. Алайда Наурыздың басты өнегесі — кешірім мен татуласу.
Түйін:
Ұлыстың ұлы күні араз адамдар татуласып, өкпе-ренішін кешіреді. Қатал жанның жүрегі жібіп, мейірімге бет бұрады.
Көрініс нәтижесі:
Батыр, Қаңбақ шал және Жалмауыз кемпір көрісіп амандасқанда, Жалмауыздың жүрегі жылып, ол мейірімді әжеге айналады. «Ұлыс оң болсын, ақ мол болсын!» деп ақ тілек айтады.
Ұлыс күні кәрі-жас құшақтасып көріскен, жаңа ағытқан төлдей жамырасып өріскен.
Балалардың қорытынды өнері және ойын
Ералы:
Күн менен түн теңеледі,
Жер шуаққа кенелді.
Соны тойлар ел енді.
Бақтияр:
Армысың, ағайын!
Бармысың, ағайын!
Ұлыс бақты болсын!
Наздана:
Наурыз — шаттық әніміз,
Салтанатты сәніміз.
Ән саламыз бәріміз,
Би билейміз бәріміз.
Батыр:
Сәнді көктем нұрымен,
Наурыз тойы жырымен,
Көңіл гүлдей жайнасын,
Наурыз тойы тойлансын!
Кейін күш сынасуға арналған ойындар ойналып, үлкендерден ақ бата сұралады. Ойын: Күш сынасу.
Қорытынды тілек
Батамен ел көгерер, жаңбырмен жер көгерер. Жаңғырған дәстүріміз жасай берсін, қазақ жерін шаттық ән тербетсін. Той бастаған қадам құтты болсын, дәстүр тамыр алып, өркен жая берсін.
Ұлыстың ұлы күні құтты болсын!
Наурыз береке мен бірлік әкелсін!
Қош келдің, Әз Наурыз!