Оқушыға сауал
Сабақтың тақырыбы
«Абай жолы» роман-эпопеясындағы Құнанбай бейнесі
Сабақтың түрі
Әдеби пікірталас сабағы
Өтілетін орны
Мультимедия кабинеті
Сабақтың әдістері
Сұрақ-жауап, талдау, зерттеу, интервью, «авторға хат» жазу
Көрнекілігі
Интерактивті тақта, үнтаспа, кітаптар көрмесі
Сабақтың мақсаты
а) Білімділік
Романға сүйене отырып, Құнанбай мен Абай бейнелерін салыстыра ашу, талдау.
ә) Дамытушылық
- Шәкірт бойында өзіндік көзқарас қалыптастыру.
- Ойды еркін әрі жүйелі жеткізе білуге баулу.
- Сыни ойлауын дамыту, өз бетінше ой түюге үйрету.
- Шығармашылықпен жұмыс істеу дағдысын жетілдіру.
б) Тәрбиелік
Оқушыларды адами қасиеттерге баулу.
Сабақтың барысы: ұйымдастыру кезеңі
Мұғалімнің кіріспе сөзі
– Балалар, біз бірнеше сабақ бойы көлемді туынды – «Абай жолы» роман-эпопеясын талдап келеміз. Бүгінгі сабақта романның негізгі кейіпкерлерінің бірі – Құнанбай бейнесін ашып, жан-жақты талдау жасаймыз. Ендеше, әңгімені романның алдыңғы бөлімдерін еске түсіруден бастайық.
Эпопеяда Абай бірден кемеліне келмейді: ол биік дәрежесіне шытырманы мен қиясы көп қиын жолдардан өтіп жетеді. Бұл ой роман бөлімдерінің атауларынан да байқалады:
Абайдың өсу жолы – осы атаулардың өзінде-ақ күрделі ізденіс пен ішкі тартыстың белгісі.
Абай мен Құнанбай – романдағы ең биік, ең зеңгір тұлғалардың қатарында. Абай – халқымыздың адамгершілік мұратының символына айналған бейне. Ал Құнанбай – теңсіздік заманының қаталдығы мен билік табиғатын бойына жинаған күрделі тұлға. Енді әкелі-балалы екі жанның ұстанған жолына тоқталайық.
Талқылау сұрақтары және жауаптар
1-сұрақ: Құнанбай мен Абай арасында туындаған қақтығыстар мен қиындықтарды баянда.
«Шытырманда» бөлімінде Абай Кәмшат тағдырына кінәлілерді аяусыз сынайды. Әкесіне: «Рақым, мейірбандық жоқ… Мал алмай, мазасыз масыл жас баланы алғанға олар қайтіп риза болады?» деп, қатыгез байлаудың мәнін ашып айтады.
«Өрде» бөлімінде Абай әке тілін алмай, Бөжейге ас беруге кіріседі, Байсалға жасалған әділетсіздікті батыл айыптайды. «Қат-қабатта» бөлімінде Әмірді Құнанбайдың қанды шеңгелінен құтқаруға ұмтылады.
Бұл оқиғалар әке мен бала арасындағы әділет пен әділетсіздік, қаталдық пен мейірім арасындағы қайшылықты танытады. Осы тұста ескілік пен жаңалық тартысы да айқын көрінеді.
2-сұрақ: Қодар мен Қамқа өлімінің Абайға әсері қандай болды?
Қодар мен Қамқа оқиғасы кезінде Абай небәрі 13–14 жаста еді. Әкесінің үкім орындатудағы қаталдығы, жазаның көпшілікке көрсетілімге айналуы Абай жүрегін қатты жаралайды. Ол оқиғадан кейін ауыр науқастанғандай күй кешіп, алғаш рет әкесінің қолындағы «қандан» шошынады.
Осы сәттен бастап Абай бойында әкеге деген өкпе-наз пайда болып, жауыздық пен қатыгездіктен, адам құқығын аяққа басудан жиіркену сезімі күшейеді. Автор бұл көрініс арқылы Абайдың өмір шындығына көзі жетіп, әкесінің кім екенін терең ұғынуына жол ашады.
3-сұрақ: Әкесі Абайға қандай сын тақты?
Құнанбай Абайға: «Сен жайдақ су сияқтысың. Жайдақ суды ит те, құс та ішіп кете береді» деп, мін таға сөйлейтін тұсы бар. Сол тұсты оқығанда оқушының жүрегіне мына ой оралады:
Жаны жайсаң, ойы терең жақсы ата, Абайыңды өктем сынмен жасқама. Өзіңнен озып ұл болған Абай Сізге басқа ма?
Абай бұл сынға: «Қиядағы қол жетпес судан, жайдақ су болғанның өзі артық» деп жауап береді. Шын мәнінде, Абай халқының «шөлін» жырымен де, адамшылық-арлылық болмысымен де қандырған тұлға ретінде танылады.
4-сұрақ: Эпопеяда Абай қандай дәрежеде сипатталады?
Мұхтар Әуезов Абайды халық ұлы, адам ұлы, халық жолындағы күрескер, терең ойдың адамы, ұстаз-тәрбиеші, ақылшы ретінде суреттейді. Ол – халық мүддесінің жоқшысы, қоғамдық күрескер тұлға.
Абайым Құнанбай шешен ұлы еді, Құнанбайша сөз маржанын нөсерлетті. Мыңдармен арпалысып жалғыз өзі, Кестесін өлең сөздің дестеледі. Айналған асылына қалың жұрттың, Нөсерлі жырларының балын жұттым. Қалдырған сөздері мен әндерінен, Халқына шын берілген жанын ұқтым.
Демек, біз таныған Абай – халқына шын берілген, халқын шын сүйген жан. Енді пікірталасқа өтейік: романнан Құнанбайдың іс-әрекеті арқылы оның тұлғасын қаншалықты жан-жақты аңғардық?
Ашық дебат
Талқылау өзегі: «Қара қылды қақ жарған Құнанбай шын мәнінде озбыр жан ба?»
Даттаушы топтың уәждері
- Құнанбай – қатыгез (Қодар, Қамқа, Кәмшат оқиғалары).
- Құнанбай – әміршіл.
- Құнанбай – өктем биліктің иесі, әділетсіз ортаның типтік өкілі.
Даттаушы тараптың пайымынша, Құнанбай ұзақ уақыт Тобықты елін билеп, қарсыластарын мұқатып, өз жолына бағындырған. Әдет-ғұрып пен «ата жолын» берік ұстанғандықтан, игі жақсылар да оның шешіміне қарсы келе алмаған. Сонымен қатар, әлсіздерге тізе батыруы мен өз ұрпағына да қаталдық танытуы (Әмір тағдыры) – оның қытымырлығын дәлелдейді.
Жақтаушы топтың уәждері
- Құнанбай – Абайдай ірі тұлғаның әкесі.
- Құнанбай – рухани таза адам.
- Құнанбай – қолы ашық, мәрт, данышпан (мешіт салдыруы, Меккеде қонақ үй салдыруы, Бөжейдің асын көтеруі).
Жақтаушы тарап Құнанбайды ел тұтастығын, халық қамын, келешекті ойлаған қайраткер деп таниды. Ол тәртіп пен дәстүрді қорғаштап, әдептен озғанға тосқауыл қоюды мақсат еткен болуы мүмкін. Қатаңдығы да сол дәуір өлшемімен «ел ішінің бұзылмауын» көздеген басқару тәсілі ретінде түсіндіріледі.
Ортақ қорытынды
Екі топ та романнан нақты мысалдар келтіріп, ойларын дәлелдеуге ұмтылды. Пікірталас Құнанбай бейнесінің біржақты емес, күрделі әрі қайшылықты тұлға екенін айқындай түсті.
Интервью бөлімі
Сұрақ: Құнанбайдың өзіне тән ерекшеліктерін ата.
Жауап: Өткір тілді, ақылды, қайратты. Қаталдығы да бар, қызба мінез байқалады.
Сұрақ: Сол заманда өзің Құнанбай орнында болсаң не істер едің?
Жауап: Орнына қарай қаталдық та, ретіне қарай мейірім де танытып, елге әділ билік жүргізуге тырысар едім.
Талдау: автор неге Құнанбайды қатал өктемдіктің өкілі етіп көрсетті?
Оқушы пікірі: «Асқар тауға анадайдан қара» деген сөз бар. Құнанбайды үстірт қабылдасақ, ол шын мәнінде озбыр адам тәрізді көрінуі мүмкін. Ал романға терең үңілсек, Әуезов Құнанбайды тек жаманатқа жықпайды: ол – жетер жерін білетін, терең ойлы, көкірегі ояу, көреген, қайсар рухты тұлға.
Құнанбай бейнесін сомдаудағы күрделілік сол дәуірдің саяси ахуалымен де байланысты. Кеңестік кезеңде байды, сұлтанды, дінді ашық дәріптеу мүмкін болмады; 30-жылдар зобалаңы мұны анық көрсетті. Сондықтан жазушы заман талабын ескеріп, кей тұста қатал рең беруге мәжбүр болғаны да ықтимал.
Шешендік пен тіл өрнегі
Сұрақ: Эпопеядағы өткір тіл өрнегін ұстанған кейіпкерлер кімдер?
Жауап: «Абай жолы» эпопеясының тілі бай әрі орамды. Ол қазақтың сөйлеу тілімен қатар, фольклорлық және жазба әдебиет қорын мол қамтиды. Шешендік пен өткір тілдің үлгісі ретінде, әсіресе Құнанбай мен Абайдың шұрайлы сөздері айқын көрінеді.
Музыкамен байланыс
Мұғалім: «Толғауы тоқсан қызыл тілдің» қадір-қасиетін танытатын сөз өрнегі Абайдың «Сегіз аяқ» өлеңінде де жатыр. Ендеше, ән сөзіне назар аударайық.
(Үнтаспадан «Сегіз аяқ» әнін тыңдату)
Қорытынды
Сабақ соңында З. Қабдоловтың ойы түйін ретінде ұсынылады:
«Абай емес-ау, алдымен М. Әуезовтің өзі анық ақын: тұтанбай, ұшқындамай, лапылдамай, өртенбей жаза алмайтын нәзік діріл, сыршыл ақын. Әуезов – суретші, нағыз художник: қағазды, кітап парақтарын аспанға, жерге, құбылысқа, дүние-тіршілікке айналдырып жіберетін шебер. Әуезов – терең психолог: оқушысының жан-дүниесін сілкіп-сілкіп жіберетін күш! Осы сырдың бәрін тағы да айтамын: сол сырдың сыртқа бұлжытпай шығатын тілі бар».
Осы пікір сабақтың негізгі ойымен үндеседі: эпопеяның көркем қуаты — кейіпкер табиғатын жан-жақты ашатын терең тілінде, ал Құнанбай бейнесі — сол тіл арқылы жасалған ең күрделі, көпқырлы тұлғалардың бірі.
Үй тапсырмасы
Авторға хат жазу
Тақырып: романдағы Құнанбай бейнесіне қатысты өз көзқарасыңды білдіріп, Мұхтар Әуезовке хат жолдау.