Сырдың көптеген жыраулары
Сабақтың мазмұны мен мақсаты
Сабақтың тақырыбы
Сыр бойы жыраулық дәстүріндегі дауыс диапазонының ерекшеліктері және оны дамыту әдістері.
Негізгі мақсат
Жаңаберген Бітімбайұлының шығармашылығымен таныстыру.
Білімділік
- Оқушының сөз мәнеріне мән беру, музыкалық сауатын жетілдіру.
- Дауыс диапазонын кеңейту, білім деңгейін арттыру.
Дамытушылық
- Есте сақтау мен қабылдау қабілетін дамыту.
- Сөз қорын байыту, сөз бен мақамның байланысын үйлестіру.
Тәрбиелік
- Жыраулық мұра арқылы адами құндылықтарды насихаттау.
- Отанға, елге, халыққа, туған жерге құрмет сезімін тәрбиелеу.
Сабақтың түрі
Аралас сабақ.
Өткізу әдістері
Түсіндірмелі әдіс, сұрақ-жауап.
Көрнекіліктер
Музыкалық аспаптар, үнтаспа, видео, слайдтар.
Сабақ құрылымы: 3 бөлім
1) Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушымен сәлемдесу, оқу құралдарын тексеру, дұрыс отырысын қадағалау.
- Өткен материалдарды қайталау.
- Күй: «Қос қыз» (Мырза) — орындау және талдау.
- Дауыс қою жаттығулары: тыныс, артикуляция, дыбыстың тазалығы.
- Шығармамен танысу: «Кереге уық тапқанмен» (Тұрмағанбет Ізтілеуов).
2) Негізгі бөлім
- Жаңа тақырыпты түсіндіру: Сыр бойы жыраулық дәстүрінде дауыс диапазоны мен мақам табиғаты.
- Шығарманы орындап көрсету, бірге айту, құрылымдық талдау жасау.
- Тыңдалым: Жаңаберген жыраудың жыр-күй дәстүрінен мысалдар.
3) Қорытынды
- Сабақты пысықтау: сұрақтар арқылы негізгі ойларды бекіту.
- Оқушының белсенділігі мен жауаптарына қарай бағалау.
- Үй тапсырмасы: жыр мәтінін жаттау, нотасын ойнап келу.
Ұйымдастыру кезеңі: мазмұнды кіріспе
Күй: «Қос қыз» (Мырза)
Оқушы күйші Мырза туралы және күйдің шығу тарихын таныстырады. Мырза 1850 жылы Арал өңіріндегі Қарақұм аймағында, Жыланды деген жерде дүниеге келіп, 1934 жылы өмірден өткен. Жастық шағы Баба теңіздің жағалауында өткен күйші түрлі тақырыптағы күйлер шығарған. Бүгінгі күнге оның 20-дан астам күйі жеткен.
Солардың бірі — «Қос қыз». Аңыз бойынша, Мырза жорғаға мініп, жайқалып келе жатқан қос қыздың жүрісіне қызығып, әсерленіп осы күйді тудырған.
Жұмыс форматы
- Оқушыға күйді орындату, қателерін нақтылап түзету.
- Үнтаспадан үлгі тыңдату және орындаумен салыстыру.
Дауыс қою жаттығулары
Жаттығулар оқушының дауыс ерекшелігіне сай таңдалады. Негізгі назар тыныс алуға, дыбысты еркін шығаруға, әріптердің анық айтылуына, дыбыстың тазалығы мен тұрақтылығына аударылады.
Тыныс
Үнемді, ұзақ фразаға жететін демді қалыптастыру.
Артикуляция
Дыбыстарды көмейге салмай, анық әрі жеңіл айту.
Диапазон
Дыбыс биіктігін қауіпсіз кеңейтіп, тембрдің біркелкілігін сақтау.
Тұрмағанбет Ізтілеуов және шығарма
Тұрмағанбет Ізтілеуов (1882) Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы, Тұрмағанбет ауылында дүниеге келген. Ол поэзияның көптеген жанрында қалам тербеген, шығыс тақырыбына байыпты әрі батыл еңбек жасаған ақын. Сонымен қатар аудармашы, педагог ретінде де танылған.
Оның ірі еңбектерінің бірі — Фирдаусидің «Шахнамасын» қазақ тіліне аударуы. Сабақта Т. Ізтілеуовтің «Кереге уық тапқанмен» шығармасы негізге алынады.
Негізгі бөлім: Жаңаберген жырау және жыр-күй табиғаты
Жаңаберген Бітімбайұлы туралы
Сыр өңірінің санаулы саңлақтарының бірі, үні аққудың әуезіне теңелген Жаңаберген жырау 1886 жылы Қызылорда облысы, Арал ауданы, Аманөткел ауылдық кеңесіне қарасты Бәйімбет ауылы (Мырза елді мекені) жерінде дүниеге келген.
Табиғатынан дарынды жырау Сыр бойына кең тараған жыр дүлділі атанды. Оның жастық шағы сөздің парқын айыра білетін шешендер мен жезтаңдай жыраулардың ортасында өтті. Әкесі Бітімбай — арқалы ақын, ділмар шешен болған; баласын ауылдың ас-тойларына ертіп, өнер жолына баулыған.
Жаңаберген жыраудың төңірегінде шығармашылық байланыс орнаған жыраулар қатарында Сыр өңірінің көптеген өкілдері аталады. Жырау арабша сауатты, дауысы кең, үні қоңыр, жырды түсінікті әрі тартымды етіп жеткізген.
Кеңес өкіметі тұсында ел басқару ісіне де араласып, орман-тоғай шаруашылығының инспекторы, сондай-ақ «Большевик» және «Жаңаталап» совхоздарында төраға қызметтерін атқарған. 1946 жылы дүние салған.
Жыр-күй және мақам: тірі музыка
Жыраудың мұрасының бір бөлігі — жыр-күйлер. Жыр-күй дәстүрі жыр мен эпос секілді көне арнадан бастау алады. Жырдың мақам-сазы әнге қарағанда күрделірек: әр орындаушы оны өзінше өзгертіп, толықтырып, құбылтып отырады.
Негізгі ой
Мақам — импровизацияға бейім, қалыпқа толық бағына бермейтін, үнемі даму үстіндегі жанды музыкалық тіл.
Сабақ барысында Бағжанның орындауында Жаңабергеннің жыр-күй үлгісі тыңдалады. Сонымен қатар бұл дәстүрдің үлгілерін Б. Жүсіповтің «Жиделі Байсын» және Төлепберген Тоқжановтың «Сырлы сарын» еңбектерінен табуға болатыны атап өтіледі.
«Кекілік тауынан асу» және тарихи ишара
Тыңдалатын материалдың бірі — «Кекілік тауынан асу» атты жыр-күй. Мұнда күйдің шығу тарихына қысқаша тоқталып, Кекілік тауы туралы дерек айтылады.
Ел аузындағы әңгімеге сүйенсек, Кекілік тауы — қазақтың соңғы хандарының бірі Абылай тіккен ақ ордадан қалған нышан ретінде де аталады. Сондай-ақ бұл өңір Кенесары Қасымұлының соңғы сәтімен байланысты оқиғалар арқылы еске алынады: аңызда хан соңғы тілегі ретінде Сарыарқаға қарап тұрып, ішкі шерін тарқатқанша ән салуды қалағаны айтылады.
Жыр бастау: дәстүрлі кіріспе үлгісі
Сабақтың негізгі практикалық бөлігі — Жаңабергеннің жыр бастау үлгісі. Атауынан көрінгендей, бұл — жырды бастауға арналған дәстүрлі форма. Көптеген жырауларда жыр бастау болады: онда жыршы өзін елге таныстырып, қысқаша мағлұмат береді.
Сабақтағы жұмыс
- Алдымен жырды шәкіртім Әбілхан Асылзаттың (Астанадағы музыка колледжінің 4-курс студенті) орындауында тыңдау.
- Кейін өзім орындап, мақамның ерекшеліктерін көрсету.
- Оқушымен бірге ноталық мәтінге талдау жасап, орындау тәсілдерін нақтылау.
Қорытынды: бекіту, бағалау, үй жұмысы
Бекіту сұрақтары
- Жаңаберген жыраудың шығармашылығынан қандай ерекшеліктерді байқадың?
- Сабақта қандай зерттеушілер мен еңбектер аталды?
- Бүгін тыңдалған жыр ұнады ма? Неліктен?
Бағалау және үй тапсырмасы
Бағалау өлшемдері
- Белсенді қатысуы және сұрақтарға жауап беруі.
- Орындаудағы дәлдік: тыныс, дикция, мақам, ырғақ.
Үй тапсырмасы
Жырдың мәтінін жаттау және нотасын ойнап келу.