Сүйектің химиялық құрамы
Сабақтың тақырыбы
Тірек-қимыл жүйесі. Сүйектің құрылысы және құрамы.
Сабақтың мақсаты
Тірек-қимыл жүйесінің құрамы мен қызметін ұғындыру; сүйектің химиялық құрамы, құрылысы, қасиеттері арасындағы байланысты түсіндіру.
Күтілетін нәтиже
- Тірек-қимыл жүйесінің құрамы мен қызметі туралы білімін нақтылайды.
- Сүйектің химиялық құрамы, құрылысы және қасиеттерін ажыратады, себеп-салдар байланысын түсіндіреді.
- Талдау, салыстыру, қорытындылау дағдыларын дамытады; зерттеу нәтижесіне сүйеніп дәлел келтіреді.
Көрнекіліктер мен ресурстар
Зертханалық құралдар
- Микроскоп
- Түтікше тәрізді сүйектердің кесінділері
- Дайын микропрепарат: «Сүйек ұлпасы»
Көрсетілім материалдары
- Күйдірілген сүйек
- Кальцийсіздендірілген сүйек
- Сабаққа арналған презентация
Қызығушылықты ояту: ой тұжырымдау және рефлексия
Жаңа материалды бастамас бұрын, өткен сабақта не туралы сөйлескенімізді еске түсірейік: біз қандай мүшелер жүйесін оқып жатырмыз? Өткен сабақта тірек бөлімін — қаңқаны қарастырдық.
Негізгі сұрақтар
- Қаңқа қандай қызмет атқарады?
- Неліктен қаңқа тірек және қорғаныш қызметін атқарады?
- Сүйектің қай қасиеті оны әрі тірек, әрі қорғаныш етеді?
Тақтаға негізгі ұғым жазылады: «мықтылық». Мықтылықты қалай түсінесіңдер? Сүйек ұлпасы тірек және қорғаныш қызметін атқару үшін қатты әрі серпімді болуы қажет.
Сүйек ұлпасының мықтылығы неге байланысты? Бүгін біз сүйектің химиялық құрамы мен құрылысы мықтылыққа қалай әсер ететінін талқылаймыз.
«Қозғалыс — бұл өмір», — деген Вольтер. Біз жүгіреміз, адымдаймыз, секіреміз, жүземіз; сан түрлі бүгілу, жазылу, бұрылу қимылдарын орындаймыз. Мұның бәрін тірек-қимыл жүйесі қамтамасыз етеді.
Сабақтың мақсаты (оқушы тұжырымымен)
Сүйектің химиялық құрамын, құрылысы мен қасиеттерін түсіну және олардың сүйек мықтылығымен байланысын дәлелдеу.
Сүйектің химиялық құрамы: мықтылықтың негізі
Сүйек — ағзаның «құрылыс материалы». Оның мыңдаған жыл бойы бұзылмай сақталуы сүйек ұлпасының ерекше қасиеттерін көрсетеді. Бұл қасиеттерге сүйектің құрамы мен құрылысы тікелей әсер етеді.
Органикалық заттар не береді?
Органикалық құрамбөлік (негізінен нәруыздар) сүйекке беріктік пен серпімділік қасиетін береді.
Бейорганикалық заттар не береді?
Кальций мен магнийдің ерімейтін тұздары сүйекке қаттылық береді.
Тәжірибе 1: кальцийсіздендіру
Бірнеше күн бұрын тауық сүйегі 10% тұз қышқылы ерітіндісіне салынды (тауық сүйегі шағын болғандықтан қышқыл аз жұмсалады және уақыт үнемделеді). Тұз қышқылы сүйектің органикалық бөлігіне айтарлықтай әсер етпей, минералдық тұздарды ерітеді.
Нәтиже: сүйек ерітіндіден алынған соң кептіріледі, ол иіледі, майысады. Бұл минералдық тұздар азайғанда сүйек икемдірек болатынын көрсетеді.
Тәжірибе 2: сүйекті күйдіру
Органикалық заттар жақсы жанады. Жану соңында күл қалады — ол минералдық тұздар (бейорганикалық заттар). Сүйек күйдірілгенде органикалық бөлігі жанып кетіп, сүйек көмірленеді.
Нәтиже: сүйек морт, сынғыш болады, қолға ұстағанда үгітіледі. Бұл органикалық бөлік азайса, сүйек қатты болғанымен сынғыш
Қорытынды тұжырым
Сүйекте бейорганикалық заттар көп болса — сүйек қатты, бірақ сынғыш болады. Ал органикалық заттар көп болса — сүйек иілгіш, майысқақ болады.
Сүйектің құрылысы: макро және микро деңгей
Макроскопиялық құрылыс
Оқушыларға арамен кесілген нақты сүйек кесінділері беріледі. Препаратты оқулықтағы суретпен салыстырып, құрылымдық бөліктерін анықтайды.
Микроскопиялық құрылыс
«Сүйек ұлпасы» микропрепаратымен зертханалық жұмыс орындалады: сүйек ұлпасының ұяшықтары мен құрылымдық ерекшеліктері қарастырылады.
Нені дәлелдедік?
- Сүйектер мықты және сонымен бірге жеңіл.
- Қаңқа құрамында сүйектер қорғаныш және қозғалу қызметін атқарады.
- Сүйек қызметіне үш фактор тікелей әсер етеді: химиялық құрамы, макроқұрылысы, микроқұрылысы.
Ұйымдастыру және белсенді оқу формалары
Ұйымдастыру кезеңі
- Тренинг арқылы оқушыларды топқа бөлу және топ құру.
- Үлестірме карточкалармен жұмыс.
Дифференциация және бағалау
- Топтық тапсырмалар: презентация слайдтары бойынша қорғау.
- Жедел жауап: дұрыс жауап 1 баллмен бағаланады.
- Өзін-өзі бағалау парағын толтыру және пікір жазу.
Қорытынды бөлім: бекіту және ұғымдарды нақтылау
Сабақты бекіту үшін сөзжұмбақ ұсынылады: вертикаль бағытта қажетті сөздерді жазып, горизонталь бағытта шыққан сөздің мағынасын түсіндіру керек.
Түйін сұрақ
«Остеология» дегеніміз не? Жауап: сүйектер туралы ғылым.
Негізгі идея
Сүйектің мықтылығы оның химиялық құрамына және (макро, микро) құрылысына тәуелді. Мықтылығы бойынша сүйек кейбір қатты болат сорттарынан ғана кем түседі және гранит пен бетоннан да қатты болуы мүмкін.
Үй тапсырмасы
Міндетті бөлім
Тірек-қимыл жүйесі бойынша сұрақтарға жауап беру.
Қосымша бөлім
«Бұл қызық» айдары бойынша қосымша мәлімет жинақтау.