Қазақша рефераттар

Қой мойынды

Сабақтың тақырыбы

Абай Құнанбаев: «Шоқпардай кекілі бар, қамыс құлақ»

Білімділік

Өлеңдегі ат сыны, ақынның суреттеу шеберлігі, көркемдік әдіс-тәсілдерді меңгерту.

Дамытушылық

Көркемдік тәсілдер арқылы оқушының танымын, түсінігін дамыту.

Тәрбиелік

Жылқыны қадірлеуге, әсемдікті бағалауға тәрбиелеу.

Сабақтың барысы

  • Ұйымдастыру кезеңі: сыныпты сабаққа жұмылдыру, назарын шоғырландыру.
  • Үй тапсырмасын тексеру: алдыңғы тақырып бойынша сұрақ-жауап, қысқаша талдау.
  • Жаңа сабақ: кіріспе, мәтінмен жұмыс, талқылау, бекіту.

Кіріспе

«Ат – ер қанаты» деген сөз бекер айтылмаған. Ертеде ата-бабамыз ат үстінде өмір сүріп, ел қорғауды азаматтық парыз санаған. Белдеуінде аты, тігулі найзасы дайын тұрмай, жауға аттанбаса — әр жігіт оны намыс көрген. Халықтың кейбір салт-ғұрпы мен ақ тілегі де жылқымен байланысады.

Серігі

Ел қорғаған ерлердің сенімді қанаты.

Шипасы

Қымызы — жанға шипа, тәтті сусын.

Қадірі

Еті, жал-жаясы — аса бағалы тағам.

Бүгінгі сабақта Абайдың «Шоқпардай кекілі бар, қамыс құлақ» өлеңі арқылы жүйрік аттың сынын, ақынның бейнелеу тәсілін талдаймыз. Өлеңді 2–3 оқушы мәнерлеп оқиды, кейін үнтаспадан тыңдалады.

Өлеңмен жұмыс

Ат мүшелеріне қатысты атаулар мен сипаттамалар кей оқушыға күрделі болуы мүмкін. Сондықтан өлеңдегі негізгі сөздердің мағынасын ашып, жүйрік аттың табиғи бітімін түсіндіру маңызды.

Қамыс құлақ

Жел соққанда қамыстың ұлпа басы ыққа қарай иілетіні сияқты, жүйрік ат шапқанда құлағын желкесіне қарай жатық тартады. Сонда алдан соққан екпінді жел құлағына кірмей, түбі ауырмайды әрі өзге дыбысты анық естиді.

Қой мойынды

Қойдың мойнына ұқсас жұмыр біткен мойын ұзақ жолда талмайды. Аттың мойны шаршаса, өзге мүшелеріне де салмақ түсіп, тұтас денесі қажиды.

Қоян жақ

Етсіз, тақырлау келген жақ пен жеңіл бас — жүйріктің белгісі. Шапқанда басын алға созып, денесін ілестіріп отырады, мойынға да күш түспейді.

Үңірейген сағақ

Алқым мен тыныс жолдарының кеңдігін білдіреді. Ат ағызып келе жатып дұрыс дем алса, өкпесі алқынбайды, шабысын сақтайды.

Шынтағы қабырғадан аулақ

Шынтақ қабырғаны, кеудені қыспайтындай кең біткен болса, ат еркін тыныстап, ұзаққа шабады.

Салқы төсті

Омырауы алға шығыңқы келеді. Бұл — дене қуаты мен шабыстың еркіндігіне қатысты маңызды белгі.

Бота тірсек

Артқы аяқтың бота тірсегіндей майыса бітуі — серпінділік пен екпіннің нышаны. Жер тірегі мықты, адымы кең болады.

Жауырыны жалпақ

Ұзақ жолда мінгенде де, бәйгеге шапқанда да үсті жайлы, жүрісі тыныш болуының белгісі.

Теке мұрын, салпы ерін, ұзын тіс, жұмыр тұяқ, тақыр бақай

Бұлар бәйге атының мықтылығы мен төзімділігін, жүйріктігі мен көркін танытатын белгілер ретінде беріледі.

Талқылауға арналған сұрақтар

  1. 1) Ақын ат суретін қандай ретпен бейнелейді?

    Абай ат мүсінін қатаң жүйемен береді: маңдайдағы кекіл мен құлақтан бастап, дене мүшелерін ретімен сипаттайды да, соңында тірсек пен тұяққа дейін жеткізіп аяқтайды.

  2. 2) Осындай жүйелі суреттеудегі ақынның мақсаты қандай?

    Сұлу әрі көрікті аттың тұтас тұлғасын көз алдымызға дәл елестету. Бөлшек-бөлшек сипаттамалар бірігіп, табиғи, бүтін мүсінге айналады — бұл ақынның нәзік талғамы мен суреткерлік шеберлігін танытады.

  3. 3) Сұлу жүйрік аттың басты белгілері қандай?

    Оқушы жауаптары арқылы бітім, тыныс кеңдігі, аяқ серпіні, тұяқ мықтылығы, төзім мен сымбат сияқты сипаттарды жинақтау.

  4. 4) Абай суреттеген тұлпардың мінезі қандай?

    Жүйрікке тән сабырлы сергектік, тыңғылықты күш, ұзаққа төзетін тектілік сипаттарын мәтінге сүйеніп дәлелдету.

Өлең жоспары

а)

Көркем сөзбен сомдалған ат суреті

ә)

Ат мінезі

б)

Ақынның тұлпарға қатынасы, жылқы туралы ұғымы

Сөздік қорды кеңейту: жылқыға қатысты атаулар

Жылқы туралы ұғымды тереңдету үшін төмендегі атаулармен таныстырып, мағыналық түсінік беріледі.

1) Жылқы түсі

Жирен, қылаң, бурыл, торы, шабдар, кер, қара кер.

2) Жасы мен жынысы

Құлын, жабағы, тай, құнан, дөнен, байтал, бесті, бие, айғыр, ат.

3) Тұлпар атаулары

Тұлпар, сәйгүлік, арғымақ, дүлдүл, саңлақ, пырақ.

4) Жарыс түрлері

Тай жарыс, құнан жарыс, дөнен жарыс, ат жарыс.

5) Бәйге атаулары

Бәйге, аламан бәйге (көпшілік қатысатын, ұзақ қашықтықтағы бәйге түрі).

6) Тұрмыс-салтқа қатысты тіркестер

  • Ат жалын тартып міну — ер жету, азамат болу.
  • Ат құлағында ойнау — ат мінезін жақсы білу, іске епті болу.
  • Құлын-тайдай тебісу — бірге өсу, жұбын жазбау.

Сабақты бекіту

Халқымыз жылқыны қадірлеген, қасиет тұтқан. Жылқының адам өміріндегі орны ерекше: мінсе — көлік, ішсе — сусын, жесе — ас. Бүгінде де оның адам денсаулығына пайдасы бар екенін тәжірибе мен тұрмыс дәлелдеп отыр.

Үйге тапсырма

  • Өлеңді жаттау.
  • Жылқы малына қатысты мақал-мәтелдер жинақтау.

Бағалау

Оқушының өлеңді мәнерлеп оқуы, түсіндіруі, сұрақтарға дәлелді жауап беруі және сөздікпен жұмысы негізінде бағаланады.

Назар

Тіл мәдениеті • дәлел • талдау