Мұқағали Мақатаевтын өзі оқыған олеңдерін үнтаспадан тыңдау
Сабақтың бағыт-бағдары
Тақырыбы
М. Мақатаев — «Қарттарды сүйем»
Көрнекілігі
Ақынның суреті, мақал-мәтелдер, иллюстрациялар, интерактивті тақта материалдары.
Мақсаты
- Білімділік: Мұқағали Мақатаевтың өмірі мен шығармашылығын таныту; өлеңнің негізгі идеясын ұғындыру: қарттар — тірі шежіре, дана да парасатты тұлғалар.
- Дамытушылық: Мәнерлеп оқу дағдысын жетілдіру, тіл байлығын арттыру, шығармашылық қабілетті дамыту.
- Тәрбиелік: Қарттарды сүюге, құрметтеуге, мейірімді болуға тәрбиелеу.
Әдіс-тәсілдер
Сабақ барысы: құрылым және атмосфера
I. Ұйымдастыру кезеңі
Сабақ басында оқушылардың зейінін жинақтау үшін қысқа психологиялық жаттығу орындалады. Бұл сәт оқу кеңістігін жылы, қауіпсіз әрі ынталандыратын ортаға айналдырады.
Көңілашар жаттығуы
Күнге қолдарыңды созыңдар. Күннің жомарт сәулелері ананың нәзік алақанындай аялап, сипап, жылытады. Сиқырлы күн жүрегімізді жылу мен махаббатқа толтырады.
Күн жарығын алақанға саламын,
Таң шапағы арайлап,
Дала нұрға боянды.
Балалардың барлығы,
Ұйқысынан оянды.
II. Үй тапсырмасын сұрау
Үй жұмысы ретінде Ы. Алтынсариннің «Шеше мен бала» шығармасы бойынша дайындық тексеріледі.
Тапсырмалар
- Үш оқушы дайындаған көріністі көрсету.
- Сұрақ-жауап арқылы мазмұнын талдау.
Талқылау сұрақтары
- Әңгімедегі кейіпкерлерді ата.
- Саған қай кейіпкер көбірек ұнады? Неліктен?
- Үлкен қыздың орнында сен болсаң, не істер едің?
Осы бөлім «Қадірлі әкелерім, мейірлі аналарым» тақырыбымен өзектес. Оқушылар бұған дейін үлкенді сыйлау, құрметтеу мәнін ашатын бірнеше мәтіндермен танысты:
«Ата ақылы»
Сырбай Мәуленов
«Атасы мен немересі»
С. Көбеев
«Шал мен балалар»
С. Көбеев
«Апаның тілін алса егер…»
Ж. Смақов
«Ата-әжеме хат»
Ы. Алтынсарин
«Айтшы, әжетай»
Ж. Смақов
«Ұшқан ұя»
Б. Момышұлы
Түйін
- Екі не бірнеше адамның өзара сөйлесуі диалог деп аталады.
- Жақсылықты көбірек жасау үшін үнемділік қажет.
III. Жаңа сабақ: «Қарттарды сүйем»
Кіріспе: мақал-мәтелдер
Сабақ тақырыбына ой шақыру ретінде ата, ана, бала туралы мақал-мәтелдер айтылады. «Ата көрген оқ жонар, ана көрген тон пішер» деген нақыл өткен тақырыптардың да ортақ идеясын айқындайды: үлкенді сыйлау — ұлт тәрбиесінің өзегі.
Авторға кіріспе
Мұғалім ақынның суретін көрсетіп, сабақтың эмоционалдық кілтін беретін өлең шумағымен бастайды:
Ақ қырау тұрған ақпанда,
Ағаштар сырға таққанда.
Бозарып тұрып ақ таңда,
Есіңе мені алғайсың,
Есіңе мені алғайсың!
Оқушыларға бұл жолдардың авторы — Мұқағали Мақатаев екені айтылады. Егер ақын көзі тірі болғанда, 9 ақпанда 83 жасқа толар еді деген дерек арқылы күн мен тұлға байланысы нақтыланады.
Мұқағали Мақатаев туралы қысқаша дерек
Туған күні, туған жері
1931 жыл, 9 ақпан — Алматы облысы, Райымбек ауданы, Қарасаз ауылы.
Отбасы
Атасы — Мақатай, әжесі — Тиын. Әкесі — Сүлеймен, анасы — Нағиман.
Жанұясы
Жары — Лашын. Балалары: қызы — Алмагүл, ұлдары — Айбар, Жұлдыз.
Шығармашылық бастауы
Алғашқы өлеңдерін 10 жасынан жаза бастаған.
Ақын балалық шағында Ұлы Отан соғысының ауыр кезеңін бастан өткерді. Соғысқа кеткен әкесін сағынышпен жырға қосты. Мұқағали әртүрлі тақырыпта жазды: туған жер, Отан, махаббат, достық, аға-қарындас, әке-шеше туралы терең сыр шерткен. Ол өлең болып өмір сүрді де, өлең болып тарихта қалды. Ақын 1976 жылы дүниеден өтті.
Мысал шығармалары
«Қарттарды сүйем», «Мен таулықпын», «Барлығы да сендердікі».
Сабақ барысында ақынның өз даусымен оқылған өлеңдерін үнтаспадан тыңдату ұсынылады.
Өлеңмен жұмыс
- Өлеңді мәнерлеп оқу және мазмұнын түсіндіру.
- Тізбектеп оқыту арқылы әр оқушының оқу мәнерін жетілдіру.
Сұрақтар
- Өлеңнің авторы кім?
- Автор туралы не білесің?
- «Мұрагер» сөзін қалай түсінесің?
- Өлеңге сүйеніп, «қарт» ұғымына мағынасы жуық сөздерді теріп жаз (мысалы, ақсақал, қария, дана, шежіре т.б.). Сол сөздерді «күн шұғыласы» сызбасына орналастыр.
Ой толғау
Неліктен бұл өлең бөлімнің соңында берілген? Өткен мәтіндермен байланысы қандай? Оқушылар өз ойын дәлелмен айтуға бағытталады.
Шығармашылық жұмыс: 1 шумақ өлең құрастыру
Тақырыпқа сай берілген жолдарды оқушылар жалғастырып, бір шумақ өлең құрайды:
Бұрынғы біздің ……… (бабалар)
Қасиетті ……… (даналар)
Бабалардан бата ……… (алған)
Қазіргі біздің ……… (аталар)
Еске алу сәті
Мұқағали Мақатаевтың Фариза Оңғарсыноваға арнаған өлеңдерінен үзінділерді жатқа айту арқылы әдеби байланыс пен рухани сабақтастыққа назар аударылады.
Дәптермен жұмыс
Өлеңді көшіріп жазу арқылы сауатты жазу дағдысы бекітіледі.
Топтастыру және пікірталас
Топтастыру
Ы. Алтынсарин, Абай Құнанбаев және М. Мақатаев шығармашылығы туралы не білеміз? Оқушылар негізгі ұғымдарды, таныс шығармаларды, ортақ құндылықтарды жүйелейді.
Пікірсайыс
«Қарттар үйі туралы көзқарасымыз» тақырыбында ой бөлісу: себеп-салдар, адамгершілік жауапкершілік, қамқорлық мәдениеті.
Оқушылардың ұран-өлеңі:
Бөбектерді қуантып,
Құрметтейміз қарттарды.
Жас ұрпақпыз талапты,
Жақсы оқимыз сабақты.
Қорытынды және бағалау
Сабақ соңында оқушылар «Бүгін не үйрендік?» сұрағына топтастыру арқылы жауап береді. Белсенді қатысқан оқушылар бағаланып, мадақталады.
Сабақты түйіндеу өлеңі
Нұр жауып тұрған көктемде,
Гүл тере барсаң бөктерге.
Қоңыраулатқан аспанды,
Найзағай шаншып өткенде.
Есіңе мені алғайсың…
Ақын артына мол мұра, өсиет қалдырды. Абайдың «Өлді деуге бола ма айтыңдаршы, өлмейтұғын артына із қалдырған» деген сөзімен айтқанда, Мұқағали — жырымен мәңгі тірі. Бұл сабақ та осымен тоқтамайды: алдағы уақытта өлеңдерді оқып, талдап, тереңірек танысу жалғасады.
Үй тапсырмасы
- «Қарттарды сүйем» өлеңін жаттау.
- Қарттар үйі туралы мәлімет жинақтау.
- М. Мақатаевтың өмірі мен шығармашылығы туралы мәлімет жинақтау.