Мұқағали мәңгілік ғұмыр
Мақсаты
- Білімділік: оқушыларды М. Мақатаевтың өмір жолымен және шығармашылығымен таныстыру.
- Тәрбиелік: Отанды, туған жерді сүюге баулу, ақын жырларынан үлгі алу.
- Дамытушылық: оқушының сөйлеу мәдениетін дамыту.
Көрнекіліктер
Ақынның портреті, шығармалары, естеліктер, нақыл сөздер, буклет.
Формат
Әдеби-сазды кеш: поэзия оқу, ән орындау, көрініс, естеліктер.
Кештің жоспары
- 1 Кіріспе бөлім
- 2 Мұқағали — мәңгілік ғұмыр
- 3 «Поэзия — жүрек тілі» (өлеңдерді мәнерлеп оқу)
- 4 «Құлақтан кіріп, бойды алар» (ән орындау)
- 5 «Махаббат монологы» (көрініс)
- 6 «Жазылар естеліктер мен туралы» (ақын жайлы ой-толғау)
Кіріспе: кештің ашылуы
Жүргізуші 1
Қайырлы күн, қадірменді жыр сүйер қауым!
Жүргізуші 2
Қазақтың қара өлеңін кие тұтқан, жүрегінің түбінен қайнап шыққан асыл жырларымен қалың жұртшылықтың махаббатына бөленген Мұқағали Мақатаевтың шығармаларына арналған әдеби-сазды кешімізді бастауға рұқсат етіңіздер.
Жүргізуші 1
Ақынмын деп қалай мен айта аламын,
Халқымның өз айтқанын қайталадым.
Күпі киген қазақтың қара өлеңін,
Шекпен жауып өзіне қайтарамын.
Мұқағали қарапайым қазақтың қара өлеңінің жілігін шағып, майын ішті. Өзі өмірінде әділ бағасын толық ала алмаса да, әділ таразысы — халық болды. Оны ел сүйіп оқыды, біртуар ақын екенін уақыт дәлелдеді.
Домбыра үні: поэзия мен күй
Жүргізуші 2
Күй ойнайды қазағымның қанында,
Күй ойнайды қазағымның жанында.
Жүрегімнің, жүрегінің дүрсілі —
Күмбірлеген домбырасы барында.
Жүргізуші 1
Домбыра, жүрегіммен үндес едің,
Өзіңмен сырласымдай тілдесемін.
Бабамнан қалған мұра сен болмасаң,
Өмірдің не екенін білмес едім.
Ән: «Домбыра»
Орындайтын: Бөкеш Жаңагүл
Ақынның өмір жолы
Мұқағали Мақатаев 1931 жылы 9 ақпанда Алматы облысының Нарынқол ауданындағы Қарасаз ауылында дүниеге келді. Әкесі Сүлеймен осы өңірде колхоз ұйымдастырушы болды. 1941 жылы майданға аттанып, содан оралмады. Шешесі Нағиман — қарапайым, еңбекқор жан еді.
Ақын балалық шағынан ерте есейіп, еңбекке ерте араласты. Орта мектепті бітірген соң ауыл хатшысы, қызыл отау меңгерушісі, комсомол қызметкері болып еңбек етті. 1954–1962 жылдары Қазақ радиосында диктор болды. 1962–1972 жылдары «Социалистік Қазақстан», «Қазақ әдебиеті» газеттерінде, «Мәдениет және тұрмыс», «Жұлдыз» журналдарында бөлім меңгерушісі қызметін атқарды. 1972–1973 жылдары Қазақстан Жазушылар одағында әдеби кеңесші болып жұмыс істеді.
Қарасазға арналған жыр
Қайран Қарасазым-ай!
Тамаша еді жазғы орман.
Құстар сайрап мәз болған,
Көлшіктерде, суларда —
Үйрек ұшып, қаз қонған...
Шығармашылық мұрасы
Мұқағалидың тұңғыш өлеңі 1948 жылы Нарынқол аудандық «Советтік шекара» газетінде жарияланды. Мұқағали поэзиясы — таңғы шықтай мөлдір поэзия. «Дариға жүрек», «Аққулар ұйықтағанда», «Өмір-дастан», «Атамекен», «Райымбек» және басқа да кітаптары оқырманмен қауышты.
«Аманат» жыр жинағы 2000 жылы Мемлекеттік сыйлыққа ие болды. Бүгінде ақынның 13 кітабы бойынша 1834 өлеңі, 19 поэмасы бар екені анықталған. 35 мың жолға жуық жыр — поэзия сүйер қауымның іздеп жүріп оқитын қазынасына айналды. Ақын өлеңдеріне 100-ден астам ән жазылды.
Музыка
Ән: «Бақыт деген»
Орындайтын: Асылбай Жазира
Ән мен өлеңнің табиғи тұтастығы Мұқағали әлемін тыңдаушыға жақындатады: мәтін жүрекке, әуен жанға жұмыс істейді.
Ақын туралы ой
Бүгінде ақынның ортамызда жоқтығына налимыз, ал медет тұтарымыз — оның көзіндей көрінетін өркеш-өркеш өлеңдері. Азаматтық пен адамгершілікті асқақ мұрат санаған ақынның жүрек сырлары шынайылығымен және ақиқат алдында аласармауымен қымбат.
Ақынның өз сөзі бар: егер өмірбаянын, шығармашылығын зерттегің келсе — не жазса, соның бәрін түгел оқы; ақынды өлеңінен бөліп қарама.
«Поэзия — жүрек тілі»: мәнерлеп оқу
Оқушы 3
Бабаларым, рахмет сендерге!
...
Тарихыңды жазудамын бүгін мен,
Бабаларым, сенің Ана тіліңмен!
...
Сөйле, Моцарт, менің Ана тілімде,
Сөйле, Данте, менің Ана тілімде.
Оқушы 4
Қазақтың қара өлеңі — құдіретім,
Онда бір сұмдық сыр бар естілмеген.
...
Ақынмын деп мен қалай айта аламын —
Халқымның өзі айтқанын қайталадым.
Оқушы 6
Дос болам десең,
Досыңды сыйла, қымбаттым!
...
Жауыздың барып жанына уәзір болғаннан
Достардың барып ауласына өлген мың артық.
Оқушы 7
Не сыйлайды, не береді келер күн?!
...
Туған тілім тұғырында тұрса екен,
Әрі қарай... әрі қарай көрермін.
Өмір туралы толғаныс
Жүргізуші 2
Өмір дегенге
Тірлікте сірә жетер ме ой!
Жарық сәуледен
Басқаның бәрі бекер ғой...
Өмір дегенің — бір күндік сәуле екен ғой!
Оқушы 8
Пай, пай, өмір! Пай, пай, өмір! Өтересің-ау бір күні,
...
Өмір дейтін тағатсыз бір қозғалыс —
Өмір дейтін — өлемін деп қарамау.
Мұқағали мұрасы — мәңгілік. Оның жырлары өмірдің өзегін, тіршіліктің тірегін, адамдықтың биігін айтады. Бүгінгі күнде де ақын сөзі қуаныш пен қайғыны бөлісер айнымас сырласқа айналып отыр.
Туған жерге махаббат: ән мен сөз
Жүргізуші 2
Пай! пай! пай! Киелі неткен жер!
Батырлар дүрілдеп өткен жер,
Тұлпарлар дүбірлеп төккен тер,
Ғашықтар бір-бірін өпкен жер.
Ұлы ақынның туған еліне деген махаббатында шек бар ма? Мұқағали сөзіне жазылған Нұрғиса Тілендиевтің «Саржайлау» әні — сол сезімнің әуенге айналған айғағы.
Ән: «Саржайлау»
Сөзі: Мұқағали Мақатаев • Әні: Нұрғиса Тілендиев
Оқушы 9
Ақ жарқын қауым,
Бірінің қамын бірі ойлап,
Жараңдар, неткен ынтымақты бұл аймақ!
...
Айналдым сенен, аяулы мекен, дарқан ел!
Махаббат тақырыбы: жүректің ерлігі
Мұқағалидың өлеңдері шынайы шабыттан, қиын күйзеліс пен мөлдір қуаныштан, сағыныштан туған. Ол махаббатты кең суреттеді — өйткені махаббат, Әбділда Тәжібаев айтқандай, адамның ішкі рухы мен тозбас қуаты; оны сезінуге ерлік пен жүректілік керек.
Жүргізушілер
О, махаббат! Сен әлі тірі ме едің,
...
Қолдай гөр, ғашықтардың пірі, мені!
Оқушы 10
Ғашықпын! Шын ғашықпын сол адамға!
...
Мәңгілік қалармын мен ғашық болып.
«Махаббат диалогы» (көрініс)
— Құс боп ұшып жоғалсам, не етер едің?
— Сені іздеумен мәңгілік өтер едім.
— Отқа түсіп өртенсем, не етер едің?
— Күл боп бірге соңыңнан кетер едім.
— Бұлдырасам сағымдай, не етер едің?
— Қойшы, сәулем, бәрін де көтеремін.
Ән қанаттандырған сөз
«Құлақтан кіріп, бойды алар әсем ән мен тәтті күй…» деп Абай айтқандай, келесі кезек — әнге.
Ән: «Сарыарқа»
Орындайтын: Бақытбек Нұрия
Ән (орындау)
Орындайтын: (кеш бағдарламасына сай көрсетіледі)
«Жазылар естеліктер мен туралы»
Оқушы 11
Жазылар естеліктер мен туралы...
...
Әйтеуір білетінім бір-ақ нәрсе —
Көшеді өлең немесе өшеді өлең!
Ақын туралы пікірлер
Рза Қуандықов
«Жыр басы Қарасаздан басталған М. Мақатаев бүгінде ән болып қалықтап, жыр болып жұлдыздармен сырласып, поэзия әлемінде самғап барады».
Әбділда Тәжібаев
«Өлең өлмейді. Ендеше оны жазған ақын да өлмейді… Мұқағали да қатарымызда, күнбе-күн қасымызда».
Лашын Әзімжанова
«Мұқағали — мөлдірліктен, тазалықтан, биік адамгершіліктен тұратын ақын».
Қ. Құрманғалиев
«Қазақ халқының бір ғана Абайы болса, Мұқағали да жалғыз… Ақынның рухани қазынасын ұлт игілігіне асыру — парыз».
Ф. Оңғарсынова
«Мұқағалидың ақыны бар халық — бақытты халық».
Қорытынды ой
Көп адам дүниеге бой алдырған,
Бой алдырып, аяғын көп шалдырған.
Өлді деуге бола ма, ойлаңдаршы,
Өлмейтұғын артында сөз қалдырған.
Ақынның сөзі өлмесе, өзі де өлмейді. Адамға жаманшылығы жоқ, жаны жуас, жомарт ақынның көкірегінен буырқана аққан жыр жанартауы — елге таусылмайтын сый, сарқылмас қазына болып қала бермек.
Осымен Мұқағали Мақатаев шығармашылығына арналған әдеби-сазды кештің мазмұндық желісі түйінделеді: ақын мұрасы — жүректен жүрекке жететін мәңгілік құндылық.