Ақыл ағадан, Ілтипат ініден
Аға мен іні туралы халық даналығы
Қазақтың мақал-мәтелдері мен қанатты сөздері аға мен іні қарым-қатынасын тек туыстық байланыс ретінде емес, мінез, жауапкершілік, тәрбие мен елдік өлшемі ретінде көрсетеді. Жақсы аға — бағыт беретін тірек, жақсы іні — арқа сүйер қорған.
Негізгі ой
Елдің баласы бола алмаған адам аға да бола алмайды: аға болу — тек жас ерекшелігі емес, үлкендікке лайық парасат пен үлгі.
Жақсы аға — орман, жақсы іні — қорған.
Аға алдында пейіліңді көрсет, іні алдында мейіріңді көрсет.
Ақыл ағадан, ізет пен ілтипат ініден.
Үлкеннің міндеті, кішінің әдебі
Халық сөзі ағаны — ақылға, інісін — әдеп пен құрметке жетелейді. Бірі жол көрсетсе, бірі жолды берекеге айналдырады.
Ағаның жолы
- Аға болсаң, ақыл айт; ақыл айтсаң, мақұл айт.
- Аға — еңбегімен көркем.
- Аға адасса, іні із кеседі.
Інінің жолы
- Әдепті сөз — ініден.
- Інісі бардың тынысы бар; ағасы бардың жағасы бар.
- Жасы кіші інің ақылы асса, аға тұт.
Туыстықтың берекесі — өзара қадір
Аға мен іні арасындағы байланыс — тәжірибе мен тәлімнің үзілмес арнасы. «Аға ішкен бұлақтан іні де су ішеді» деген сөз соны меңзейді: үлкеннің істегені — кішіге үлгі.
Өлшем мен ұстаным
Өз ағасын ағалаған — қолда барды бағалаған.
Өз ағасын ағаламаған — кісі ағасын жағаламайды.
Жасы үлкен ағаны жақсы сыйлап, жаға тұт.
Жасы кіші болса да, ақылы көпті аға қыл.
Елдік ұғым: аға — тірек, іні — жалғастық
Даналық сөздер ағаны — елдік жауапкершілікке, ініні — ұйысуға үндейді. «Ел ағасыз болмас, су сағасыз болмас» деп, ағалық институтын қоғамның табиғи тіршілігімен теңестіреді.
Қоғамдағы орны
Ел ағасыз болмайды; тон жағасыз болмайды. Ағаның алды — кең жайлау.
Өсу мен өнеге
Ағаны көріп іні өседі; апаны көріп сіңілі (қыз) өседі.
Ескерту
Жөн білмеген аға сүрінгенде сөз табар; мұндайда туыстықты ақыл, сабыр, әділдік сақтайды.
Қысқа нақылдар
Ағадан — ақыл, атадан — нақыл.
Аға мен таға арасында да есеп жүреді.
Ағаның өткені — інінің өткелі.
Аға — бор, іні — тас.
Ардагер аға алдында тұрсын, әдепті іні артында тұрсын.
Тілек пен тәмсіл
«Алпысқа келгенде алты ағаң болсын, жетпіске келгенде жеті інің болсын» — ұзақ ғұмырдың өлшемін көпшілікпен, ағайынмен, бауырмалдықпен байланыстырады. Амандық ағадан, ал бауырдың қадірі — берекеден.
«Алты ұл тапқан әйелді ханым деуге болмас па, аға деген жігітті жаным деуге болмас па» деген сөз — ағалықтың мәртебесін, үйдің ұйытқысы болар азаматты бағалаудың белгісі.