Сөз шындықты табар
Тіл өнері туралы
Қазақ дүниетанымында тіл — жай ғана қарым-қатынас құралы емес, мінезді қалыптастыратын, абыройды өсіретін де, өшіретін де қуат. «Тіл тас жарады, тас жармаса — бас жарады» деген сөздің астарында тілдің қайтарымсыз әсері жатыр: бір ауыз сөз жара да салады, жараны да жазады.
Тілдің құдіреті
Тіл — буынсыз, ой — түпсіз. Тілдің тізгіні болмаса, сөз өз иесіне жау болады. Сондықтан ел даналығы тілді «тиексіз» деп бейнелейді: «Ауызда жиек жоқ, тілде тиек жоқ».
-
«Піл көтермегенді тіл көтереді» — сөз кейде күш жетпеген жерден жол табады.
-
«Көз жеткізбегенді сөз жеткізер» — ой мен ақпаратты алысқа апаратын да тіл.
-
«Атағыңды өсіретін де, өшіретін де — тіл» — адамның қоғамдық беделі көбіне сөйлеу мәдениетіне байланады.
Түйін: Тіл — ерді қабырға да салады, нарды қазанға да салады. «Бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ» — сөз еркіндігі жауапкершілікпен өлшенеді.
Сөздің жарасы және жауапкершілік
«Сүңгінің жарасы бітеді, тіл жарасы бітпес» — тілдің салған ізі ұзаққа қалады. Ел тәжірибесі «басқа пәле — тілден» деп қайта-қайта ескертеді. Адам көбіне қолынан емес, сөзінен жаңылады: «Адам көңілінен азады, тілінен жазады».
Ашу үстінде: «Ашуың келсе — қолың тарт, айтпас жерде — тілің тарт».
Өтірік туралы: «Өтірікшінің шын сөзі зая».
Қатал сөз жайлы: «Сөз сүйектен өтеді, таяқ еттен өтеді».
«Мақтаған жеткізер, шаққан өлтірер» — сөздің бағыты адамның болмысын көтеруі де, күйретуі де мүмкін. Бір жылы сөз мың көңілдің жарасын бітірсе, қаһарлы сөз қамал бұзар.
Тыңдай білу мәдениеті
Сөздің әсері тыңдаушыға да байланысты. Даналық «ақпа құлақ» пен «құйма құлақты» айырады: біріне айтқан сөз ағып кетеді, біріне айтқан сөз құйылып қалады. Сол үшін «аш құлақтан — тыныш құлақ» деп, тыңдай білудің өзін тәрбие деп санайды.
-
«Сөз тапқанға қолқа жоқ» — уәж табылған жерде дау саябырлайды.
-
«Көрдім деген көп сөз, көрмедім деген бір сөз» — айғаққа сүйенген тіл қысқа болады.
-
«Жүйелі сөз — жүйесін табар; жүйесіз сөз — иесін табар» — ретсіз сөз ақыры өз иесіне қайтады.
-
«Құр сөзден мән шықпайды» — мазмұнсыз сөздің құны жоқ.
Шешендік, дәлдік, өлшем
Шешеннің сөзі мерген: ол нысананы табады. «Ине көзінен сынады, шешен сөзінен сынады» — сөздің сапасы сөйлеушінің парасатын көрсетеді. Орынды айтылған сөз — орнына қағылған шеге; ал орынсыз сөз — жамау.
«Жүзден біреу — шешен, мыңнан біреу — көсем» — көптің ішінен суырылып шығу үшін тіл ғана емес, терең ой мен жауапкершілік те керек.
Ана тілі — ұлттың өзегі
«Анам берген туған тілім, атам берген құрал тілім» — ана тілі адамның танымын өсіреді: «Ана сүті бой өсіреді, ана тілі ой өсіреді». Сондықтан «әрбір халық өзінің ана тілінде ғана бақытты».
«Ана тілің алпыс тілге татиды» — өз тіліңнің қадірі өзгеден кем емес.
«Тілін білмейтіндер емес, тілін білгісі келмейтіндер — мәңгүрт» — тілге немқұрайды қарау тамырдан ажыратады.
Ана тілі — бәріміздің анамыз, өйткені ол — ұлтымыздың анасы. Тілді түзеу — ең алдымен өзімізден басталады: «Ең алдымен өз тіліңді дұрыста».
Қорытынды ой
Тіл — адамның айнасы: «Ішімдегінің бәрі тілімде, тілімдегінің бәрі түрімде». Мал басынан байланса, адам тілінен байланады. Сондықтан сөзді де, үнді де өлшеп қолдану — мәдениеттің белгісі.
«Сөзің тәтті болсын, ашуың қатты болсын» — мейірімді сөзді көбейтіп, өзіңді ұстай біл. Сонда «жақсы сөз — жарым ырыс» болады.