Бұрындар қолдан келген көмегіңді ақшаға сатпай жасайтынбыз
Үлкенді құрметтеу мен кішіге қамқор болу: дәстүр, тәрбие және бүгінгі мектеп
Дәстүрдің өзегі: ізет пен бата
Халқымыз үлкенді сыйлауды тек сыпайы сөйлеумен ғана шектемей, ырым-тыйым, пайым, өзара қарым-қатынас мәдениеті арқылы да танытқан. Мысалы, жолын кеспеу, алдын орап өтпеу секілді әдеттер — үлкенге деген құрметтің әрекетпен көрінетін нұсқасы.
Дастарқан басында да тәртіп пен тәлім қатар жүреді: үйдің ең үлкені бата жасап, асты бірінші болып ауыз тиеді. «Үлкеннің батасын алса, дәулетімізге дәулет қосылады» деген түсінік ұрпақты ізетке тәрбиелеп, берекені қадірлеуге шақырады.
Үлкенді сыйлау қандай маңызды болса, кішіге қамқорлық та сондай маңызды
Қазақта үлкенді сыйлауға қаншалықты талап қойылса, кішіге қамқор болуға да сондай жауапкершілік жүктеледі. Бұл ұстанымның тәрбиелік мәні терең: құрмет — жоғарыдан төменге ғана емес, мейірім мен жауапкершілік арқылы төменнен жоғарыға да жол табады.
Қорқыт баба айтқан өнеге: үлгі көрмеген ұрпақтың мінезі
Өмір тәжірибесін зерделеп, ой түйген Қорқыт бабаның тәрбиелік мазмұны терең сөздері бар:
«Қыз ақылды ескермес, ана үлгісін көрмесе. Ұл жарқылдап ас бермес, әке үлгісін көрмесе».
Мұндағы өзек — бала тәрбиесі сөзбен емес, күнделікті әрекетпен, үлгімен орнығатыны. Бүгінгі бала әдептілікті тек ата-анасынан ғана емес, ортасынан, ұстазынан да үйренеді.
Құндылықтардың өзгеруі: көмекті саудаламау мәдениеті қайда?
Қазіргі заманда кейде адамгершілікті аттап өтіп, бәрін ақшаға айналдырып жіберетініміз қынжылтады. Бұрын қолдан келген көмекті ақы сұрамай жасайтынбыз; артық затымыз болса, сатпай-ақ беретінбіз. Ал қазір кейбір балалардың қолындағысын «тегін» емес, міндетті түрде айырбаспен ғана беруге дағдыланып бара жатқанын байқап жүрміз.
Сонымен бірге киімге, байлыққа қарап адамды бағалау үрдісі де байқалады. Мұндай көзқарас эгоизмге жетелеп, адамшылық өлшемін әлсіретуі мүмкін.
Мектептегі қарым-қатынас: «тәртіп» пен «қорлау» шекарасы
Кейде біз өзімізді оқушыдан жоғары сатыға қойып, мұғалім айтқанын орындамаған баланы қатты ұрысамыз. Болмаса төмен баға қойып, суық көзқарас танытамыз. Мұндай тәсіл оқушыны түзеткендей көрінгенімен, оның ішкі еркіндігі мен ойын айту мәдениетін тұсап тастауы ықтимал.
Бауыржан Момышұлының ескертпесі
«Тәрбиелеудегі бірінші мақсат — даналық, бұл — ең басты мәселе. Ал мәжбүр етушілік қосалқы тәртіп ережесі болмақ. Көбінесе бас июшілікке тәрбиелеу — адамды имандылық жағынан толық езіп-жаншу. Көнбістік — асқақ адамның ойына тұсау».
Шектен тыс қысым баланы «үнсіздікке» үйретеді: ренжігенде басын төмен салып, бір ауыз сөз айтпай қалуы — уақыт өте енжарлықтың белгісіне айналуы мүмкін.
Енжарлық қалай қалыптасады: сұрақсыз қалған сынып
Бастауышта балалар тәртіп бұзғанын да, не ұнамағанын да, нені түсінбегенін де ашық айта береді. Бірақ 5–6-сыныптан бастап кейбірі «көнбістікке» бейімделіп, сұрақ қоюдан қашқақтайды. Соның салдарынан шығарма, әңгіме жазуда өз ойын еркін жеткізе алмай, шорқақ сөзбен не жаттанды сөйлемдермен ғана шектеліп қалуы мүмкін. Мұны тәжірибеде жиі көреміз.
Балаға қалай сөйлесу керек: патша, құл, құрбы қағидасы
Даналық сөзде:
«Балаңды бес жасқа дейін патшаңдай сыйла, он бес жасқа дейін құлыңдай жұмса, он бес жастан асқанда құрбыңдай сырлас».
Бұл — жас ерекшелігіне сай қарым-қатынас мәдениетін меңзейтін қағида. Ендеше, алдымыздағы баламен сырлас болу үшін ең әуелі тыңдай білу қажет.
Тыңдау, түсіндіру, дәлелдеу: мұғалімнің күнделікті құралы
Егер мұғалім оқушы жауабын дұрыс тыңдамаса, бала да бірте-бірте ынтасын жоғалтып, дайындықсыз келуге әдеттенуі мүмкін. Ал шәкірт ойын бірден дұрыс жеткізе алмаса, оған ренжу орынды ма? Керісінше, қайта түсіндіріп, жұмсақ ескерту жасаған пайдалы. Күн сайынғы ұрыстың орнына анда-санда, бірақ дәл әрі уақтылы айтылған ескерту әлдеқайда әсерлі.
Кейде бала өз жауабының дұрыстығын дәлелдеуге тырысады немесе қойылған бағаға келіспейді. Мұндай жағдайда сабақ мақсатына сай бағалау критерийлері бойынша талдау жасап, баланың көзін жеткізуге ұмтылған жөн. Педагог — бір жағынан психолог: сондықтан оқушының сабақтағы көңіл күйіне де үнемі мән беруі керек.
Іс жүзіндегі ұстаным
- Сұрақ қойған баланы тоқтатпау, керісінше бағыт беру.
- Ескерту мен түсіндіруді жүйелі әрі сабырлы жеткізу.
- Бағаны критериймен дәлелдеп, әділдік сезімін қалыптастыру.
Нәтиже
Тыңдай білетін ұстаз — ойлай білетін оқушыны тәрбиелейді. Ал даналыққа сүйенген тәрбие баланың намысын жаншымай, жауапкершілігі мен адамгершілігін қатар өсіреді.