Жыныс бездерінің гормоны
Биология, 8-сынып. Тақырып өзегі: жүйке жүйесінің маңызы, құрылысы және қызметі; жұлын мен мидың негізгі бөлімдері; вегетативті жүйке жүйесінің симпатикалық және парасимпатикалық тармақтары; үлкен ми сыңарлары қыртысының аймақтары.
Жүйке жүйесі: маңызы, құрылысы және қызметі
Жүйке жүйесі (nervous system) — адам мен жануарлар ағзасының қоршаған ортаға бейімделуін, мүшелер жұмысының үйлесуін және жауап әрекеттердің дәл орындалуын реттейтін басқарушы жүйе. Жүйке жүйесінің қызметі негізінен рефлекстер арқылы жүзеге асады.
Рефлекс — сыртқы немесе ішкі орта тітіркендіргіштеріне ағзаның орталық жүйке жүйесі арқылы жауап беру реакциясы.
Жүйке жүйесінің негізгі бөлімдері
Орталық жүйке жүйесі
Ми және жұлын.
Ақпаратты қабылдап, талдайды, жауаптың бағдарламасын жасайды.
Шеткі жүйке жүйесі
Мидан және жұлыннан дененің әр аймағына таралатын жүйкелер, жүйке түбіршіктері, жүйке тораптары және ганглийлер.
Сигналдарды орталыққа жеткізеді және орталықтан мүшелерге бұйрық апарады.
Қызметіне қарай бөлінуі
Қызметтік тұрғыдан жүйке жүйесі соматикалық және вегетативтік бөлімдерге бөлінеді. Вегетативтік жүйке жүйесі өз кезегінде симпатикалық және парасимпатикалық тармақтарды қамтиды.
Соматикалық
Тері, қаңқа бұлшықеттері, тірек-қимыл аппараты қызметін реттейді.
Парасимпатикалық
Ішкі мүшелер мен бездердің «тыныш күйдегі» жұмысына ықпал етеді.
Симпатикалық
Қан тамырлары мен ағзаның жұмылу (стресс) реакцияларын күшейтуге қатысады.
Жүйке ұлпасы және нейрон құрылысы
Жүйке жүйесінің негізгі құрылымдық бірлігі — нейрон. Нейрон денеден (ядро мен цитоплазмасы бар), қысқа өсінділерден (дендриттер) және ұзын өсіндіден (аксон) тұрады.
Ақ зат пен сұр зат қалай түзіледі?
Аксон көбіне май текті қабықшамен қапталады. Аксондар шоғырланып ми мен жұлынның ақ затын түзеді.
Дендриттер әдетте қабықшасыз болады; дендриттер мен нейрон денелері бірге сұр затты құрайды.
Нейрондардың түрлері
Сезгіш (афференттік)
Қозуды шеткі мүшелерден орталық жүйке жүйесіне жеткізеді.
Байланыстырғыш (аралық)
Сезгіш нейроннан келген қозуды қозғалтқыш нейронға өткізеді.
Қозғалтқыш (эфференттік)
Қозуды орталықтан бұлшықеттерге және ішкі мүшелерге жеткізеді.
Рефлекс және рефлекстік доға
Ағзаның көптеген әрекеті рефлекстік реттелу арқылы орындалады. Рефлекс жүзеге асуы үшін қозу жүретін нақты жол қажет — ол рефлекстік доға.
Рефлекстік доғаның 5 буыны
-
1
Рецептор — тітіркендіргішті қабылдайтын жүйке ұшы.
-
2
Сезгіш нейрон — қозуды орталық жүйке жүйесіне өткізеді.
-
3
Жүйке орталығы — ақпарат өңделетін бөлім (ОЖЖ).
-
4
Қозғалтқыш нейрон — жауап бұйрығын жұмыс мүшесіне жеткізеді.
-
5
Жауап беретін мүше — бұлшықет немесе без (эффектор).
Рефлекс пайда болуы үшін доғаның барлық буыны толық жұмыс істеуі қажет. Егер оның бір бөлігі зақымданса, рефлекс әлсірейді немесе жойылады.
Жүйкелер: сезгіш, қозғалтқыш және аралас
Жүйкелер нейрон өсінділерінен түзіліп, дененің барлық аймағына таралады және мүшелерді ми мен жұлынмен байланыстырады. Құрылысына қарай жүйкелер сезгіш, қозғалтқыш және аралас болады.
Сезгіш жүйке
Қозуды рецепторлардан орталыққа жеткізеді.
Қозғалтқыш жүйке
Қозуды орталықтан бұлшықетке немесе безге апарады.
Аралас жүйке
Қозуды екі бағытта да өткізеді: орталыққа және мүшелерге.
Жүйке жүйесінің маңызы
1) Мүшелер қызметін тікелей реттейді
Жүрек пен бұлшықеттердің жиырылуы, сүйектердің қозғалысы, тер мен сілекейдің бөлінуі, асқорыту сөлдерінің түзілуі сияқты көптеген үдеріс жүйке жүйесінің қатысуымен атқарылады.
2) Жүйелердің үйлесімді жұмысын қамтамасыз етеді
Мысалы, адам жүгіргенде аяқ бұлшықеттері белсеніп, зат алмасу үдерісі күшейеді; тыныс алу мен жүрек соғысы жиілейді; ал ас қорыту мүшелерінің жұмысы уақытша баяулайды.
3) Ағза мен сыртқы ортаның байланысын орнатады
Қауіптен сақтану, ыстық пен суықтан қорғану, денеге зиян келтіретін әсерлерден алшақ болу сияқты саналы және бейсаналы әрекеттер жүйке жүйесінің басқаруымен іске асады. Ойлау мен саналы мінез-құлық жүйке жүйесінің күрделі дамуына тәуелді.
Сабақ барысы (қысқаша құрылым)
Ұйымдастыру кезеңі
- Сәлемдесу
- Оқушыларды түгендеу
- Сынып тазалығына назар аудару
Үй тапсырмасын тексеру (сұрақ–жауап)
- 1. Гуморальды реттелу дегеніміз не?
- 2. Тироксин гормонын қай без бөледі? (қалқанша безі)
- 3. Гипофиз безі қандай гормон бөледі? (соматотропин)
- 4. Қалқанша безінің гормоны қалай аталады? (тироксин)
- 5. Паратгормон қай безден бөлінеді? (қалқаншамаңы)
- 6. Тимус безінен қандай гормон бөлінеді? (тимозин)
- 7. Жыныс бездері қандай гормондар бөледі? (андрогендер, тестостерон)
- 8. Инсулин қай безден бөлінеді? (ұйқы безі)
- 9. Бүйрекүсті безінің гормоны қалай аталады? (адреналин)
Бекіту сұрақтары
- 1. Жүйке жүйесінің маңызы қандай?
- 2. Жүйке жүйесі қандай бөлімдерден тұрады?
- 3. Соматикалық және вегетативтік жүйке жүйесінің айырмашылығы қандай?
Үй тапсырмасы
«Жүйке жүйесі» тақырыбын оқу, негізгі ұғымдарды қайталау.