Қазақша рефераттар

Сенің баруың

Сабақтың тақырыбы

Тұйық етістік, емлесі.

Сабақтың мақсаты

  1. Білімділік: етістік туралы білімді тереңдету; тұйық етістік, оның жасалуы мен мағынасы туралы түсінік қалыптастыру.
  2. Дамытушылық: ой-өрісті, танымды арттыру; өздігінен талдауға және қорытынды жасауға жаттықтыру.
  3. Тәрбиелік: аңғарымпаздыққа, белсенділікке баулу; өзіне деген сенімді күшейту.

Сабақ туралы мәлімет

Типі
Жаңа сабақ.
Түрі
Оқыта-үйрету.
Пәнаралық байланыс
Әдебиет.

Ресурстар мен тәсілдер

Әдіс-тәсілдер

Топтық жұмыс, жеке оқушымен жұмыс, талдау, ойын, проблемалық ізденіс.

Көрнекілік

Слайд, кесте, таратпа материалдар, мақал-мәтелдер.

Сабақтың барысы

1) Ұйымдастыру кезеңі

  • Оқушылармен амандасу, түгендеу.
  • Сабаққа назар аударту, жұмысқа бағыттау.

2) Үй тапсырмасын тексеру

270 және 273-жаттығулар.

3) Өткен тақырыпты пысықтау: «Олжалы бестік» ойыны

  • «Мықты болсаң, тауып көр»: етістік мағынасына қарай нешеге бөлінеді? Мысал келтір.
  • «Жүйрік болсаң, шауып көр»: етіс нені білдіреді? Түрлерін ата.
  • «Ойлы болсаң, озып көр»: есімше дегеніміз не? Тұлғаларын ата.
  • «Алғыр болсаң, айтып көр»: көсемшенің түрленуін қалай түсінесің?
  • «Тапқыр болсаң, тауып көр»: етістік дегеніміз не? Құрамына қарай нешеге бөлінеді?

Дайын болсаң, ашып көр: «Құттықтаймын, сен “олжалы бестік” алдың!»

4) Сабақтың мақсатын қою

Күн ретін нақтылау, сабақ тақырыбы мен мақсатын хабарлау.

5) Жаңа сабақ: тұйық етістік

Проблемалық сұрақ арқылы белсендіру

Тақтамен жұмыс. Берілген сөйлемдерден қимыл-әрекетті білдіріп тұрған сөздерді табыңдар:

Кенжебек жолшыбай дүкенге бұрылған еді.

Асқар тауларды кеуделеп жүріп келеміз.

Тамаша табыс өздігінен келмейді.

Тапсырма

  • Осы етістіктерді қимыл-әрекет атауы ретінде қалай айтар едіңдер?
  • Берілген етістіктердің қосымшаларын ажыратыңдар: белгілеу, күлдіру, тану, айтпау, айтысу.
  • оқы, ері, төк, тап, тақ, мақта, бер етістіктерінен тұйық етістік жасаңдар. Қандай өзгеріс байқадыңдар?

Тұжырым (анықтама)

Тұйық етістік — шақпен де, жақпен де байланыспай, тек қимылдың атауын білдіретін етістіктің ерекше түрі.

Тұйық етістік етістіктің негізгі және туынды түбіріне, сондай-ақ етіс және болымсыз етістік тұлғаларына -у жұрнағы жалғану арқылы жасалады.

Мысалдар: сөйлеу, сену, айту, мақтану, берілу, ойлау, белгілеу, жалықпау, айтпау.

Емле және дыбыстық өзгерістер

1) Дауыссызға біткен етістік + -у

Дауыссыз дыбысқа аяқталатын етістіктерге -у дауысты болып жалғанады: бару, қайту, көру, келу.

2) Дауыстыға біткен етістік + -у

Дауысты дыбысқа аяқталатын етістіктерге -у жалғанады: ойнау, сөйлеу, бармау, келмеу.

3) Соңғы буындағы ы/і дыбыстарының түсірілуі

ы, і дыбыстарына біткен етістіктерге -у жалғанғанда, түбірдің соңындағы ы/і жазылмай, у дыбысының құрамына сіңеді: оқы + у = оқу, тасы + у = тасу, ері + у = еру.

4) п/к/қ дыбыстарының ұяңдануы

п, к, қ дыбыстарына біткен етістіктерге -у жалғанғанда: п → б, к → г, қ → ғ. Мысалдар: тап + у = табу, үк + у = үгу, ақ + у = ағу.

5) й + у → ю

й дыбысына біткен етістікке -у жалғанғанда, й + у тіркесі ю дыбысына айналады.

Тұйық етістіктің түрленуі

Тұйық етістік есімдерше түрленеді, бірақ жіктелмейді.

Оңаша тәуелдену

  • I жақ: менің баруым
  • II жақ: сенің баруың, сіздің баруыңыз
  • III жақ: оның баруы

Ортақ тәуелдену

  • I жақ: біздің баруымыз
  • II жақ: сендердің баруларың, сіздердің баруларыңыз
  • III жақ: олардың барулары

Септелуі (мысал: «сену»)

Септік Тұйық етістік
Атау сену
Ілік сенудің
Барыс сенуге
Табыс сенуді
Жатыс сенуде
Шығыс сенуден
Көмектес сенумен

Мағынасы мен қолданысы

Тұйық етістік әрі заттық, әрі қимылдық мағынада қолданылады.

«Оқтау»

Оқтауды әперші. (заттық мағына)

Мылтықты оқтау керек. (қимылдық мағына)

«Байқау»

Мектепте түрлі байқау болады. (заттық мағына)

Әр адамның көңіл күйін байқау керек. (қимылдық мағына)

Оқушымен жұмыс: тапсырмалар жүйесі

Топтық жұмыс

  • Оқушыларды топқа бөлу, әр топқа тұйық етістікке қатысты мысалдар құрастырту.
  • Оқулықпен жұмыс: 274-жаттығу (мысал талдау: сыйла-ма-у-шылық, сыйла-ма-у).
  • Оқулықпен жұмыс: 278-жаттығу (мәтін бойынша берілген тармақтарды орындау).

Жеке жұмыс (таратпа материал)

Таратпа №3

  1. Етістік дегеніміз не? Мысал келтір.
  2. Дара етістікке 5 мысал, күрделі етістікке 5 мысал жаз.
  3. «Отанды сүю отбасынан басталады» сөйлеміндегі етістіктерді тауып, морфологиялық талдау жаса.

Таратпа №4

  1. Көсемшеге 5 мысал, есімшеге 5 мысал жаз.
  2. Өзара омоним болатын болымсыз етістікке және тұйық етістікке 6 сөзден жаз.
  3. Құрамында есімшесі бар 5 мақал-мәтел айт.

Шығармашылық жұмыс

Берілген сөздерді әрі есім сөз, әрі етістік мағынасында қолданып, сөйлем құраңдар: ою, байқау, сайлау, жаттау, оқтау, мақтау, тоқтау, тату, қою, бөлу, үндеу.

«6 “А” сыныбының үндеуі»

Тұйық етістіктерді пайдаланып, оқушы ережесіне сай қысқа үндеу мәтінін жазыңдар.

6) Білімді бекіту: «Кім жылдам?»

  1. Буын және оның түрлерін қарастыратын тіл білімінің саласы қалай аталады?
  2. -дыр, -дір, -тыр, -тір жұрнақтары арқылы жасалатын етіс түрі қайсы?
  3. Тұйық етістік қалай түрленеді?
  4. Тұйық етістік қалай жасалады?
  5. Тұйық етістік омоним бола ала ма?
  6. Үнемі көмекші етістіктерді ата.
  7. Сабақты етістік қай септікті қажет етеді?
  8. Сабақты етістікті салт етістікке айналдыратын етіс түрі қайсы?

7) Үй тапсырмасы

Үй тапсырмасы мұғалімнің жоспарына сәйкес беріледі.