Балаларды сөйлеуге үйрету
Бала тұлғасының іргетасы: тіл мен ойынның бірлігі
Адам тұлғасы бала кезінен қалыптасады. Мектепке дейінгі жастан бастап баланың болашақ тұлға әрі өз елінің азаматы ретіндегі негізі қаланады. Бала сөйлеуді үйрене отырып, айналадағы дүниені танып-біледі, көргені мен білгенін сөз арқылы жеткізіп, өзгелермен тілдеседі. Осы үдеріс оның білімі мен дағдысын арттырып, күнделікті өмірден алған әсерін бекіте түседі.
Негізгі ой
Тіл — баланың ой-өрісін, ақыл-парасатын, адамгершілігін және эстетикалық сезімін жетілдіретін басты құрал.
Әдістемелік тірек
Баланың тілін дамыту мен қалыптастыруда ойынның орны ерекше; ойын оқу ынтасын арттырып, сөйлеуді табиғи түрде белсендіреді.
Ойын — тіл дамытудың табиғи технологиясы
Ойын технологиялары баланың тілін дамытуды жеңілдетеді. Бүгінгі күні дидактикалық, сюжеттік, спорттық, ұлттық және шығармашылық ойындарды жүйелі қолдану маңызды. Ойындар балалардың дұрыс әрі ұғынықты сөйлеуіне ықпал етіп қана қоймай, ойын жағдаяты арқылы зейінін күшейтіп, қызығушылығын арттырады.
Ойын дегеніміз не?
Ойын — қоғамдық тәжірибені меңгертуге бағытталған іс-әрекеттің бір түрі. Ол тәртіпке, өзін-өзі басқаруға үйретіп, бала мінезінің, қарым-қатынас мәдениетінің қалыптасуына жағдай жасайды.
Тарту
Ойынға қатысуға ынталандырады.
Рахаттану
Эмоциялық қолдау береді.
Қызығушылық
Танымға түрткі болады.
Педагогикалық тұжырым
Ұлы педагог В. И. Сухомлинский: «Ойынсыз, музыкасыз, ертегісіз, фантазиясыз, шығармашылықсыз толық мәндегі ақыл-ой тәрбиесі болмайды», — дейді.
Демек, ойын арқылы баланың ақыл-ойы дамып, сөздік қоры толыға түседі. Тілді дамытудағы ойынның орны — айрықша.
Рөлдік ойындар: сөйлеу мәдениетін қалыптастыру
Рөлдік ойындарда балалар рөл бөлісіп, бір-бірімен қарым-қатынасқа түседі. Олар белсенді әрекет етеді, бірін-бірі тыңдауға, өзара жәрдем беруге үйренеді. Бұл жерде тәрбиеші — бағыттаушы.
Тәрбиешінің өзгермелі рөлі
- Бастапқыда балалардың ынта-жігерін бақылап, қолдайды.
- Кейін біртіндеп бақылаушы әрі модератор рөліне ауысады.
- Қажет болса, кез келген қосалқы рөлде ойнап, тілдік қарым-қатынасты дұрыс бағыттайды.
Қателермен жұмыс тәсілі
Ойын кезінде тәрбиеші баланың қатесін бірден түзетпейді. Қателерді байқатпай түртіп алып, келесі сабақта мақсатты түрде сол қиындықтарды қайталай өңдейді. Бұл тәсіл баланың өзіне деген сенімін сақтап, сөйлесуге еркіндік береді.
Рөлдің тәрбиелік ықпалы
Рөлдің шарттары нақты әрі түсінікті берілсе, бала өз бейнесін тез елестетеді. Бала өзін кейіпкермен теңестіріп (мысалы, батырмен немесе шешенмен), оның жақсы қасиеттерін бойына сіңіреді. Мақал-мәтелдерді орынды қолдану арқылы әдеби тілге дағдыланып, сөздік қорын байытады және халқымыздың асыл мұрасын меңгереді.
Драматизациялық ойындар: мәнер, интонация, көркем сөйлеу
Драматизациялық ойындар балалардың қажетті сөздер мен сөйлемдерді меңгеруіне, интонацияны дұрыс қолдануына, мәнерлеп әрі көркем оқуға үлкен ықпал етеді. Бұл ойын түрі күрделірек, өйткені көбіне ертегілер мен әдеби шығармалар желісінде құрылады. Рөлдік ойындар меңгерілгеннен кейін балалар драматизацияны да тез игереді.
Дайындаудың екі жолы
- 1. Шығарманы өзгертпей, түпнұсқа нұсқасында сахналау.
- 2. Мәтінге шығармашылық өзгерістер енгізіп, сахналау.
Айқын мақсаттар
- Қазақ тіліне тән дыбыстарды дұрыс айтуға жаттықтыру, тілдік қарым-қатынас дағдыларын қалыптастыру.
- Балаларды еркін сөйлеуге үйрету.
- Естіген оқиғаны айтып беруге және іс-әрекет арқылы көрсете білуге машықтандыру.
Қолдану қағидалары: қызығушылықты сақтай отырып үйрету
Маңызды ескертпелер
Ойынды күнделікті жаттығуға айналдырып жібермеу қажет: бірсарынды қайталау баланың қызығушылығын төмендетеді. Сондай-ақ ойын таңдағанда баланың жеке психологиялық ерекшеліктерін ескерген дұрыс. Бүлдіршіндер сахнада шағын рөлдерді орындау арқылы байланыстыра сөйлеуге, үлкендермен және құрдастарымен тіл табысуға үйренеді.
Диалогтық қарым-қатынас — басты мақсат
Сөйлесу қызметі — белсенді әрі мақсатты үдеріс. Ол серіктесті талап етеді: біреуі сұрақ қойса, екіншісі жауап береді. Мектепке дейінгі ұйымдардағы негізгі мақсаттардың бірі — балалардың диалогтық қарым-қатынасын дамыту. Бала өз құрбыларымен сөйлесу арқылы тілін жетілдіреді.
Ұлттық ойындар: тіл, тәрбие және мәдени мұра
Ойынның мәні — баланың дербес әрекетіне және айналасындағы өзгерістерді танып-білуіне жол ашу. Ойын халық педагогикасының ең көне әрі тиімді құралдарының бірі саналады. Бала ойын арқылы өмірден байқағанын іске асырып, ересектердің іс-қимылына еліктейді; соның нәтижесінде отбасылық тұрмысты және түрлі қызмет түрлерін жаңғыртады.
Тәрбиелік маңызы
- Зеректікке, білгірлікке баулиды.
- Ата-баба мұрасына құрмет сезімін қалыптастырады.
- Сөз әсемдігін сезінуге үйретіп, сөздік қорын байытады.
Сабақты ұлттық ойындармен байланыстыра түсіндіру тақырыпты тез әрі жеңіл меңгеруге ықпал етеді.
Әуезовтің пайымы
Мұхтар Әуезов: «Ойын деген — көңіл көтеру, жұрттың көзін қуантып, шаттандыру ғана емес, ойынның өзінше бір ерекше мағыналары болады», — деп атап көрсетеді.
Ғалым-ағартушылар көзқарасы
Абай Құнанбаев, Шоқан Уәлиханов, Ыбырай Алтынсарин халық ойындарының білім берудегі тәрбиелік мәнін жоғары бағалап, олардың дәстүр мен тарихты құрметтеуге, эстетикалық және адамгершілік қасиеттерді дамытуға, сөздік қорды молайтуға қосатын үлесін ерекше атап өтеді. Ал Мағжан Жұмабаев ойындарды халық мәдениетінің бастау алар қайнар көзі, ойлау қабілетінің өсуіне қажет, тілдік тәрбиенің ажырамас бөлігі деп тұжырымдайды.
Отбасы факторы және заманауи орта
Тіл — халықтың ажары, базары, бағы
Тілді дамыту мектепке дейінгі тәрбиелеу мен білім беру жұмыстарының өзегі болуы тиіс. Өйткені сөздік қордың нығаюы баланың танымдық қабілетін арттырып, сана-сезімін кеңейтеді. Бала әр нәрсеге құмар, айналасындағы өзгерістерді сезінуге ұмтылады. Оның жан-жақты дамуы мен тілінің қалыптасуында ең алдымен ата-ананың жауапкершілігі зор.
Эмоциялық орта және қарым-қатынас
Баланың тілінің дамуы көбіне отбасындағы эмоциялық ортаға, әке мен ананың, ата мен әженің, үлкен мен кішінің өзара сөйлесу мәдениетіне байланысты. Баланың өзге адамдармен қатынасының алғашқы үлгілері де отбасында қалыптасады.
Техникалық мүмкіндіктер кеңіген қазіргі заманда теледидар арқылы көрсетілетін ертегілер, қойылымдар мен ойындар да баланың тілдік дамуына әсер етеді. Дегенмен экран мазмұны баламен тірі диалогтың орнын толық баса алмайды.
Қорытынды
Мектепке дейінгі әртүрлі топтарда балалардың тілін дамытуда ойын түрлерін тиімді әрі орнымен қолдану — нәтижелі тәрбие жұмыстарының айқын дәлелі. Ойын баланың қызығушылығын оятып, сөздік қорын байытады, диалогтық қарым-қатынасын күшейтеді және ұлттық мәдениеттің құндылықтарын бойына сіңіруге мүмкіндік береді.