Қазақша рефераттар

Ағылшын тілі мұғалімі Амантаева Айгул НурланқызыТәрбие сағатыСабақтың тақырыбы

Тәрбие сағаты

Қазақ хандығының құрылғанына 550 жыл

Пән мұғалімі: Амантаева Айгүл Нұрланқызы (ағылшын тілі)

Жоба Тарихи шолу Талдау

Мақсат пен міндеттер

  • Қазақ хандығының құрылу тарихымен таныстыру.
  • Қазақ жеріндегі тұңғыш дербес мемлекеттің жаулап алу соғыстарының нәтижесінде емес, халықтың ғасырлар бойғы арманы, бірлігі мен өзара туыстығы арқылы қалыптасқанын түсіндіру.
  • Тұңғыш қазақ мемлекетінің негізін қалаған қоғам қайраткерлерінің еңбегін бағалауға тәрбиелеу.
  • Оқушылардың өз елінің тарихына және ел үшін еңбек еткен адал тұлғаларға деген құрмет сезімін қалыптастыру.

Табыс критерийлері (күтілетін нәтиже)

Білім

Оқушылар Қазақ хандығы туралы негізгі мәліметтерді меңгереді.

Тұлғаларды тану

Қазақ хандығын басқарған хандарды ажыратып, есімдерін атайды.

Дағды

Есте сақтау және жүйелеу қабілеттері дамиды.

Түйінді идеялар (әдістер)

Сұрақ–жауап Хронология Сөзжұмбақ

Ресурстар (көрнекіліктер)

  • Слайд
  • Видео
  • Постер

Сабақтың барысы

Ұйымдастыру кезеңі

  • Оқушылармен амандасу.
  • Түгендеу.
  • Топқа бөлу.
  • Топ ішіндегі рөлдерді анықтау.

Жаңа тақырып

Қазақ хандығының 550 жылдығына арналған мазмұн төмендегі бағыттар арқылы түсіндіріледі:

  1. 1.Қазақ хандығының құрылуы.
  2. 2.Қазақ хандары.
  3. 3.Тарихи шолу (сұрақтар).
  4. 4.Мәнді цифрлар.

Қазақ хандығының құрылуы: тарихи негіз

XIV–XV ғасырлардағы кеңістік

XIV–XV ғасырларда қазақ тайпалары ұлан-байтақ аумақта мекендеді: Ертістен Оралға, Алтайдан Каспийге, Қараталдан Сырдарияға, Тянь-Шань тауларынан Қаратауға дейінгі кеңістік түгел қамтылды.

Негізгі тайпалар

  • Үйсін
  • Қаңлы
  • Қоңырат
  • Найман
  • Керей
  • Маңғыт

Саяси жағдай және дағдарыс

Қазақ даласындағы көшпелі тайпалар сол кезеңде үш ірі мемлекет құрамында болды: Ноғай Ордасы, Моғолстан, Әбілхайыр хандығы (Өзбек ұлысы). Алайда бұл мемлекеттік құрылымдар күнделікті қауіпсіздік пен этникалық аймақ тұтастығын толық қамтамасыз ете алмады.

Әбілхайыр хандығы экономикалық және саяси құлдырауды бастан кешті. Ішкі саясаттың өзегі — билікке таласқан Жошы ұрпақтарымен күрес болды. Феодалдық езгі күшейіп, хан билігінің қысымына шыдамаған халық наразылығы өрши түсті.

Жағдай 1457 жылы Әбілхайырдың ойраттардан жеңілуінен кейін күрделене түсті. Бұл оқиға халықты жаңа басшылық іздеуге итермеледі.

Керей мен Жәнібектің тарихи қадамы

Орыс ханның ұрпақтары Керей мен Жәнібек сұлтандар қазақ тайпаларының мұң-мұқтажын жеткізуші көсемдерге айналды. Әбілхайыр ханмен ашық күресуге қолайлы сәт тумай, олар туған даладан кетіп, өздерін құрметтеген Моғолстанға қоныс аударуға мәжбүр болды.

Моғолстан билеушісі Есен-Бұға қазақ сұлтандарын құрметпен қарсы алып, Шу өзені бойынан қоныс береді. Бұл шешім ойраттардың жиі шабуылдайтын шекарасын бекітуге де бағытталды.

Мұхаммед Хайдар Дулатидің жазуынша, осылайша 1465 жылы Керей мен Жәнібек сұлтандар Қазақ хандығының іргетасын қалады. Алғашқы хан болып Керей сайланды.

Ол заманда ру-тайпалардың бөлініп, басқа бірлестіктерге қосылуы қалыпты құбылыс саналатын. Дегенмен, Әбілхайыр аймағынан ру-тайпалардың жаппай қоныс аударуы Шыңғыс ұрпақтары арасындағы билік күресі аясында ерекше оқиға болды.

Оқиғаның салмағын сезінген Әбілхайыр Моғолстанға жорыққа дайындалғанымен, жол үстінде ауырып қайтыс болады. Әбілхайырдың өлімі мен Өзбек ұлысының күйреуі қазақ сұлтандарына Дешті Қыпшақ даласына қайта оралып, аймақтағы билік үшін күреске араласуға мүмкіндік берді. Негізгі мақсат — осы өңірді жаңа мемлекеттің орталығына айналдыру еді.

Мәнді цифрлар

Кезең

XIV–XV ғасырлар

Қазақ тайпаларының кең аумақта қоныстануы мен саяси жағдайдың күрделенуі.

Бұрылыс

1457 жыл

Әбілхайырдың ойраттардан жеңілуі және ішкі дағдарыстың күшеюі.

Іргетас

1465 жыл

Керей мен Жәнібек сұлтандар Қазақ хандығының негізін қалады.

Бекіну

XV ғ. 70–80-жылдары

Мемлекеттің аумағын кеңейту мен саяси-әскери күшті нығайту үдерісі.

Қазақ хандары: хронологиялық тізім

Төмендегі тізім Қазақ хандығын әр кезеңде басқарған хандарды және билік жылдарын жүйелейді.

Хан Тегі/шығу тегі Билік жылдары
Керей хан Болат сұлтанның ұлы, Орыс ханның шөбересі 1465–1474
Әз-Жәнібек хан Барақ ханның ұлы, Орыс ханның шөбересі 1474–1480
Бұрындық хан Керей ханның ұлы 1480–1511
Қасым хан Әз-Жәнібек ханның ұлы 1511–1522
Момыш хан Қасым ханның ұлы 1522–1523
Тайыр хан Әдік сұлтанның ұлы 1523–1533
Бұйдаш хан Әдік сұлтанның ұлы (Жетісу өңірі) 1533–1538
Тоғым хан Жәдік сұлтанның ұлы 1533–1537
Ахмет хан Жаныш сұлтанның ұлы (Сырдария маңы) 1533–1535
Хақ-Назар хан Қасым ханның ұлы 1538–1580
Шығай хан Жәдік сұлтанның ұлы 1580–1582
Тәуекел хан Шығай ханның ұлы 1582–1598
Есім хан Шығай ханның ұлы 1598–1628
Жәнібек хан Есім ханның ұлы 1628–1643
Салқам Жәңгір хан Есім ханның ұлы 1643–1652
Батыр хан Бөлекей сұлтанның ұлы (Өсеке сұлтан ұрпағы) 1652–1680
Тәуке хан Жәңгір ханның ұлы 1680–1715
Қайып хан Хысырау сұлтанның ұлы (Есім хан ұрпағы) 1715–1718
Болат хан Тәуке ханның ұлы 1718–1729
Әбілмәмбет хан Болат ханның ұлы 1729–1771
Абылай хан Көркем Уәли сұлтанның ұлы 1771–1781
Кенесары хан (Кене хан) Қасым сұлтанның ұлы (Абылай ханның немересі) 1841–1847

Қысқа қорытынды

Қазақ хандығының құрылуы — халықтың тарихи жадындағы бірлік идеясының айқын көрінісі. Бұл тақырыпты оқыту оқушыларға мемлекеттіліктің қалай қалыптасатынын түсінуге, тарихи тұлғалардың рөлін бағалауға және өз тарихына құрметпен қарауға мүмкіндік береді.