Қазақша рефераттар

Қазақ хандығының басқару жүйесі

Сабақтың тақырыбы

§42. Қазақ хандығының басқару жүйесі

Сабақтың түрі

Аралас сабақ

Сабақтың әдістері

  • Баяндау
  • Сұрақ-жауап
  • Мәтінмен жұмыс
  • «Ханталапай» ойыны

Көрнекіліктер

  • Интерактивті тақта
  • Үлестірмелі қағаздар
  • Сызбалар

Сабақтың мақсаты

Білімділік

Оқушыларға XVI–XVII ғасырлардағы Қазақ хандығындағы басқару жүйесі туралы түсінік беру.

Тәрбиелік

Оқушыларды еліміздің өткен тарихын білуге тәрбиелеу, патриоттық сезімдерін қалыптастыру; шапшаңдық пен ұқыптылыққа баулу.

Дамытушылық

Қазақ халқының әлеуметтік құрылымын түсіндіру арқылы оқушыларды өз құқықтарын қорғай білуге дағдыландыру; шапшаң әрі ұқыпты әрекет ету қабілеттерін дамыту.

Сабақтың барысы

I

Ұйымдастыру кезеңі

  • Оқушылардың назарын сабаққа аудару.
  • Оқушыларды психологиялық тұрғыдан сабаққа дайындау.
II

Үй тапсырмасын тексеру

Өткен тарау бойынша оқушыларға тест тапсырмалары ұсынылады.

1) Қасым хан тұсындағы бастапқы астана Сығанақ қаласы болды. Одан кейін астана қай қалаға көшірілді?

  • A) Түркістан қаласына
  • Ә) Суяб қаласына
  • Б) Ташкент қаласына

2) XVI ғасырдың бас кезінде Қазақ хандығының Сыр бойына билік жүргізуіне бөгет жасаған хан:

  • A) Саид хан
  • Ә) Әбілхайыр хан
  • Б) Мұхаммед Шайбани

3) Тәуекел хан қай жылы Мәуереннахрға баса-көктеп кірді?

  • A) 1588 ж.
  • Ә) 1598 ж.
  • Б) 1590 ж.

4) Түркістан халқы қазақ саудагерлерімен ешқандай сауда келісімдерін жасамасын, тұрғындар арасында қарым-қатынас болмасын деп жарлық шығарған хан:

  • A) Мұхаммед Шайбани хан
  • Ә) Жаныш сұлтан
  • Б) Орыс хан

5) Хақназар хан билеген жылдар:

  • A) 1538–1580 жж.
  • Ә) 1480–1511 жж.
  • Б) 1523–1532 жж.

6) Шайбани ханның қазақ даласына жорық жасаған жылдары:

  • A) 1509, 1510, 1511 жылдар
  • Ә) 1503, 1505, 1506 жылдар
  • Б) 1501, 1503, 1505 жылдар

7) Хақназар ханның сыртқы саясаттағы бағытын өзгертуіне әсер еткен фактор:

  • A) Шайбани ұрпақтарының жиі шабуыл жасауы
  • Ә) Бұхар ханының наразылығы
  • Б) Сібір ханы мен Моғолстан билеушілерінің шапқыншылық жорықтары

8) XVI ғасырдың II жартысында Қазақ хандығының күш-қуаты мен беделін арттырып, жерін кеңейтуіне себеп болған тарихи оқиға:

  • A) Мәскеуге қосылуды жақтаған Ноғай ұлыстарын талқандап, өзіне қосып алуы
  • Ә) Моғол ханын талқандауы
  • Б) Ішкі талас-тартыстардың тоқтатылуы

9) 1583 жылы ант беріскен шартты бұзып, Тәуекел хан өзбек хандарынан қайтарып алған қалалар:

  • A) Сауран, Түркістан, Отырар, Сайрам
  • Ә) Суяб, Ташкент, Түркістан, Отырар
  • Б) Қойлық, Үзгент, Сығанақ

10) XVII ғасырдың басында Қазақ хандығында бір мезгілде билік құрған екі хан:

  • A) Тәуекел, Шығай
  • Ә) Тәуке, Тұрсын
  • Б) Есім, Тұрсын
III

Жаңа сабақ

1) Қазақ хандығының басқару жүйесі

Тақырып бойынша негізгі билік сатылары мен олардың қызметі қарастырылады.

2) Қазақ ханы

Хан билігінің ерекшелігі, сайлану шарттары және саяси рөлі талданады.

3) Қазақ хандығының әлеуметтік құрамы

Қоғамдық жіктер мен олардың міндеттері, құқықтары жүйеленеді.

Топтық жұмыс

Сынып үш қатарға бөлінеді. Әр қатарға жеке тақырып беріледі. Оқушылар берілген мәтінді оқып, негізгі ойды түсіндіріп, өз пікірін айтады.

IV

«Ханталапай» ойыны

Оқушыларға бірнеше тапсырма беріледі. Әр тапсырма 7 сұрақтан тұрады. Тапсырмаларды орындау арқылы оқушылар басқару жүйесінің сатылары бойынша жоғарылай береді. 7 ұпай жинаған оқушы «ұлы хан» тағына көтеріледі.

1) «Әріптер сыры»

Берілген әріптер: Ж, С, Н, А, Х, Ш, Ұ. Әр сұрақтың жауабы көрсетілген әріптердің бірінен басталуы керек.

  1. 1. Қазақ хандығының құрылымы неше сатыдан тұрады? (Жеті)
  2. 2. Ұлыс билеушісінің лауазымы: (Сұлтан)
  3. 3. Орта жүз руы: (Найман)
  4. 4. Хан сайлану үшін кімнің ұрпағы болу міндетті болды? (Шыңғыс)
  5. 5. Туыстас бірнеше отбасынан құралған алғашқы қоғамдық ұйым: (Ауыл)
  6. 6. Ханның мал-мүлкін бөлісіп алу дәстүрі қалай аталады? (Ханталапай)
  7. 7. Дулат руы қай жүзге кіреді? (Ұлы жүзге)

2) «Кім жылдам?»

Берілген сөздердің мағынасын қысқаша түсіндіріңіз:

  • Төлеңгіт
  • Имам
  • Президент
  • Батыр
  • Депутат
  • Ақсақал
  • Рубасы

3) «Мақал — сөз мәйегі»

Мақал-мәтелдегі түсіп қалған сөзді тауып жазыңыз:

  1. Тура биде туған жоқ.
  2. Ауылы бірдің — ауызы бір.
  3. Хан — қарақшы, халық — сарапшы.
  4. Ауылын көріп азаматын таны.
  5. Кісі елінде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол.
  6. Шешен сөз бастар, батыр қол бастар.
  7. Батыр туса — ел ырысы, жаңбыр жауса — жер ырысы.

4) «Сәйкесін тап»

Басқару сатыларын ұлттық жүйедегі атауларымен және басшыларымен сәйкестендіріңіз.

№ Басқару сатысы Басшысы
1 Ру Ақсақал
2 Ауыл Ауыл басы
3 Хандық Хан
4 Ұлыс Сұлтан
5 Арыс Рубасы
6 Ата аймақ Би
7 Жүз Қаған (ұлы хан)

Ескерту: кесте — сәйкестендіру тапсырмасы ретінде ұсынылады; оқушылар оны өз нұсқасына сай толықтырып/түзетеді.

V

Қорытынды

Сабақ соңында негізгі ұғымдар қайталанып, Қазақ хандығындағы басқару жүйесінің сатылары мен әлеуметтік құрылымының өзара байланысы қорытындыланады.

VI

Бағалау

Оқушылар жинаған ұпайларына және тапсырмаларды орындау сапасына қарай бағаланады.

VII

Үй тапсырмасы

1) §42 оқу

Оқулықтағы тақырыпты мұқият оқып, негізгі ұғымдарды конспект жасау.

2) Зерттеу жұмысы

Қазақстан Республикасындағы қазіргі басқару жүйесі туралы шағын зерттеу жүргізу (құрылымы, билік тармақтары, негізгі институттар).