Есімшенің жұрнақтарын ата
Сабақ тақырыбы: Есімше
Бұл жоспар есімшені еске түсірумен қатар, оның жасалу жолдарын, түрлерін және шақпен байланысын жүйелі меңгертуді көздейді. Сабақ құрылымы сұрақ-жауап, түсіндіру, талдау, салыстыру және жинақтау арқылы оқушының танымдық белсенділігін арттыруға бағытталған.
Мақсаты
- Білімділік: есімшенің негізгі ерекшеліктерін еске түсіру; жасалуы мен түрлері туралы түсінік беру; жұрнақтардың шаққа қатысын меңгерту; мәтіндерден есімшені тауып, құрамына талдай білуге дағдыландыру.
- Тәрбиелік: адамгершілікке, әдептілікке, отансүйгіштікке, имандылыққа, өнегелікке тәрбиелеу.
- Дамытушылық: танымдық белсенділікті арттыру; сауаттылыққа баулу; ойлау қабілетін және ауызекі сөйлеу тілін дамыту.
Әдіс-тәсілдер
Көрнекілік
- сызба
- мазмұнды суреттеу
- жалғастыруға арналған мәтін
Пәнаралық байланыс
Бүгінгі өмірмен, халықтық педагогикамен және әдебиетпен байланыстырылады.
Технология және сабақ түрі
Технология: деңгейлеп оқыту, проблемалық оқыту.
Сабақ түрі: аралас сабақ.
Сабақ барысы (қысқаша)
- 1) Ұйымдастыру кезеңі. Сыныптың дайындығын тексеру, назарын сабаққа шоғырландыру.
- 2) Өткенді қайталау (міндетті деңгей). Етістік ұғымы мен түрлерін еске түсіру.
- 3) Жаңа сабақ. Есімше туралы түсінік, жасалу жолдары, шаққа қатысы және жұрнақтары.
- 4) Бекіту және деңгейлік тапсырмалар. Талдау, мәтінді жалғастыру, карточкамен жұмыс, шығармашылық тапсырмалар.
- 5) Үй тапсырмасы. Жаттығу және тілдік материал жинақтау.
Өткен сабақ: етістікті еске түсіру
Негізгі сұрақтар
- Етістік дегеніміз не?
- Етістіктің құрамына қарай түрлері: негізгі, туынды, дара, күрделі.
- Мағынасына қарай түрлері: болымды, болымсыз, сабақты, салт.
Етіс түрлері (мысалмен)
Өздік етіс
Мысал келтіру.
Өзгелік етіс
Мысал келтіру.
Ырықсыз етіс
Мысал келтіру.
Ортақ етіс
Мысал келтіру.
Жаңа сабақ: есімше
Жаңа тақырыптың мақсаты — өткен сабақтағы етістік туралы білімді есімшемен байланыстыру, есімшенің мағыналық және грамматикалық ерекшеліктерін анық түсіндіру, жұрнақтары арқылы шақтық қатынасын меңгерту.
Тірек сұрақтар
- 1Есімше дегеніміз не?
- 2Мысал келтір.
- 3Есімше қалай жасалады?
- 4Сызба бойынша түсіндіру және қорытындылау.
Есімше жұрнақтары және шақ
Өткен шақ есімше
-қан, -кен, -ған, -ген
Болжалды келер шақ есімше
-ар, -ер, -р
Мақсатты келер шақ есімше
-мақ, -мек, -пақ, -пек, -бақ, -бек
Ауыспалы келер шақ есімше
-атын, -етін, -итін, -йтын
Мәтінмен жұмыс (есімшені табу және талдау)
Төмендегі үзінділер арқылы есімшелерді тауып, шақ түріне қатысты талдау жасалады. Қосымша түрде үндестік заңына бағынуын дәлелдету ұсынылады.
Мақсатым — тіл ұстартып, өнер шашпақ,
Наданның көзін қойып, көзін ашпақ.
Үлгі алсын деймін ойлы жас жігіттер,
Думан-сауық ойда жоқ әуел баста-ақ.
Жаға тұрым қалмайды қыстың сызы,
Масатыдай құлпырар жердің жүзі.
Жан-жануар, адамзат аңталаса,
Ата-анадай елжірер күннің көзі.
Сұр бұлт, түсі суық қаптайды аспан,
Күз болып, дымқыл тұман жерді басқан.
Білмеймін — тойғаны ма, тоңғаны ма,
Жылқы ойнап, бие қашқан, бие жарысқан.
Үш шумақ бойынша қорытынды мақсат
- Шақ түрлеріне қатысты білімді еске түсіру және кеңейту.
- Үндестік заңына қатысын проблемалық сұрақ арқылы дәлелдету.
- Көрнекілік арқылы есімшені табу, талдау және жүйелеу.
Деңгейлік тапсырмалар
I топ: мәтінді жалғастыру
Мәтінді жалғастыр. Тақырып қой. Есімшелерді тауып, құрамына талда.
Күшікті бұл үйшікке әкелгеніне көп болған жоқ.
Иесі де өзі сияқты кішкентай, жуас, мұрнының асты қызарып кеткен, кетік тісті қара бала...
Мақсаты: сөздік қорды молайту, жазбаша тіл мәдениетін дамыту, ойды жүйелі жеткізуге дағдыландыру.
II топ: 251-жаттығу
Сөздердің құрамына талдау жаса. Есімшенің қай сөз табының орнына қолданылып тұрғанын анықта.
III топ: карточкамен жұмыс
Мақсаты: жаңа сабақта алған білімді тексеру және бекіту.
№1. Жұрнақ жалғап, есімше жаса
Жұрнақтар: -ған, -ген, -қан; -р, -ар, -ер
1) айт..., көр..., бар...
2) сөйле..., айт..., бер...
№2. Мақалды жалғастыр, есімшені тап
- 1) Талапты ерге ...
- 2) Ерінбеген ...
- 3) Еріншектің ...
- 4) Семіздікті ...
Шығармашылық деңгей
Мақсаты — оқушының қиялын, белсенді ой еңбегін және жеке қабілетін байқату. Бұл кезеңде оқулыққа сүйенбей, өз ойын еркін жеткізуге мүмкіндік беріледі.
Тапсырмалар
- Сурет бойынша әңгіме құрастыру.
- Өлең шумағын жалғастыру.
- Жеке оқушымен жұмыс.
Қайталау: сөз таптарын ажырату
Берілген сөздер бойынша сөз таптарын анықтап, мысал келтіру ұсынылады:
Бекіту сұрақтары
1) Есімше қай шақтарға қатысты болады?
Жұрнақтар арқылы өткен шақ, болжалды/мақсатты/ауыспалы келер шақпен байланысы нақтылады.
2) Есімше қалай жасалады?
Етістік түбіріне есімше жұрнақтарын жалғау арқылы жасалады.
3) Есімшенің жұрнақтарын ата.
-қан/-кен/-ған/-ген; -ар/-ер/-р; -мақ/-мек/-пақ/-пек/-бақ/-бек; -атын/-етін/-итін/-йтын.
4) Мысал келтір.
Оқушы есімше түрлеріне кемінде бір-бірден мысал айтады және құрамына талдайды.
Үй тапсырмасы
- 1) 252-жаттығу (III топ).
- 2) 3 жұмбақ жазу.
- 3) 3 мақал-мәтел жазып, жаттау.