Қазақша рефераттар

Ірі қара мал тұқымы

§31. Жануарларды қолға үйрету және селекция

Жануарларды қолға үйрету — селекция тарихындағы ең алғашқы әрі шешуші кезең. Дәл осы үдеріс адамның табиғи популяциялардан өзіне қажет қасиеттері бар дараларды таңдап, көбейту арқылы жаңа қолтұқымдар қалыптастыруына жол ашты.

Негізгі ерекшелік

Ауыл шаруашылығы жануарлары тек жынысты жолмен көбейеді.

Шектеу

Жануарларда жасанды мутация алу практикада қолданылмайды: алынған жағдайда тіршілікке қабілеттілігі төмендеп, ауруларға бейімділік артуы мүмкін.

Назар нүктесі

Сұрыптау көбіне экстерьерлік белгілерге (дене бітімі, мүшелер үйлесімі) сүйенеді.

Жануарлар селекциясындағы сұрыптау тәсілдері

1) Экстерьер бойынша сұрыптау

Бұл тәсілде жануарлардың сыртқы белгілері бағаланады: дене құрылымы, салмақ, бұлшық еттің дамуы, аяқ-қолдың беріктігі, жалпы үйлесімділік. Мұндай бағалау өнімділік пен бейімделгіштікке жанама түрде ықпал ететін көрсеткіштерді таңдауға мүмкіндік береді.

Термин: экстерьер (лат. externus — «сыртқы») — жануардың сыртқы пішіні мен дене бітімінің жиынтығы.

2) Ұрпағы бойынша сынау

Сұрыптаудың бұл түрі жануардың өз көрсеткішін ғана емес, ұрпағының өнімділігін талдауға негізделеді. Әдіс тұқымды жақсартуда ерекше маңызды, себебі тұқымқуалаушылықтың нақты нәтижесі ұрпақ арқылы көрінеді.

Мысал: тауықтың жұмыртқалағыштығы

Қораз таңдалып, оның мекиендерінен алынған ұрпақтың жұмыртқа өнімділігі басқа ұрпақпен және тұқымның орташа көрсеткішімен салыстырылады. Егер өнімділік жоғары болса, қораз асылдандыруға қалдырылады.

Заманауи селекцияның іргетасы

Ұрпағы бойынша сынауды жүйелі қолдану арқылы ғалым М. Ф. Иванов жоғары өнімді бірнеше тұқымды шығаруға үлес қосты: Украинаның далалық ақ шошқасы және Аскания-1 қабаны, жүн сапасы жоғары Аскания рамбульесі қойы, сондай-ақ сүт бағытындағы ірі қараның Кострома тұқымы.

Қазақстандағы селекция жетістіктері: тұқымдар мен мысалдар

Қазақстанда әр түліктің табиғи-климаттық жағдайға бейімделген асыл тұқымдары бар. Төменде ең маңызды үлгілер берілген.

Қой тұқымдары

Қазақтың арқар-мериносы

Бұл тұқым академик М. Ф. Иванов ұсынған әдіс негізінде биязы жүнді қойды таудың жабайы арқарымен будандастыру арқылы шығарылған. Мақсат — биік таулы жер жағдайына бейімделген, биязы жүнді жаңа тұқымдық топ қалыптастыру.

Негізгі тәсілдер: сіңіре будандастыру және зауыттық будандастыру.

Авторлар: Ж. С. Бутарин, А. И. Есенжолов, Е. В. Большакова, А. И. Жандеркин.

Республикадағы басқа асыл тұқымдар

  • Қазақтың биязы жүнді қойы — авторы: В. А. Бальмонт.

  • Дегерес қойы — авторлары: В. А. Бальмонт, Т. Б. Бөкенбаев, М. А. Атлетов, Т. С. Садықұлов, А. Б. Байжұманов және т.б.

  • Еділбай қойы — халықтық селекциямен алынған, құйрықты қойлардың ең таңдаулы тұқымдарының бірі.

    Жергілікті құйрықты қойларды асылдандыруда Еділбай тұқымының таза қошқарларымен будандастыру кең қолданылады.

  • Қаракөл қойы — тарихи түрде Орталық Азияда (Бұхара) шығарылған. Қазіргі түстік түрлері: қара, көк, сұр, қызғылт, қызыл қоңыр, «шатурн».

Ірі қара мал тұқымдары

Қазақтың ақбас сиыры

Қазақтың жергілікті сиырын қалмақ бұқасымен будандастырып, алынған ұрпақты герефорд тұқымымен шағылыстыру арқылы шығарылған.

Қырдың қызыл сиыры

Солтүстік Қазақстанда қалыптасқан тұқым. Қазақтың жергілікті сиырын швиц бұқасымен будандастыру нәтижесінде алынған.

Сонымен қатар симменталь және Әулиеата ірі қара тұқымдары да белгілі.

Жылқы тұқымдары

Қостанай жылқысы

Авторлар: В. А. Хитенов, А. Моторико.

Көшім жылқысы

Авторлар: Ю. Н. Барминцев, А. И. Беляев, М. В. Борисов, С. С. Рзабаев.

Мұғалжар жылқысы

Авторлар: Ю. Н. Барминцев, И. Н. Нечаев, С. С. Рзабаев, А. Жұмағұлова, Г. Бегімбетова.

Шошқа тұқымдары және “Жетісу” тұқымы

Халықты етпен қамтамасыз етуде шошқа шаруашылығының орны ерекше. Басқа үй жануарларымен салыстырғанда, шошқа буаздық мерзімінің қысқалығымен, төлінің көптігімен және шапшаң өсімімен ерекшеленеді.

Селекциялық жұмыс бағыты

Қазақстанда жергілікті тұқымдарды жетілдіру және жаңа тұқым шығару үшін Англия, Дания, Ирландия және басқа елдерден әкелінген тұқымдар кең қолданылды. Әртүрлі бағыттағы (етті, етті-майлы) өнімділік алу мақсатында олар жергілікті қолтұқымдармен будандастырылды.

  • Англияның ірі ақ тұқымы
  • Беркшир
  • Ландрас
  • Дюрок
  • Гемпшир және т.б.

Жабайы түрлерді қатыстыру

Будандастыру үдерісіне шошқаның жабайы түрі — Орта Азия қабаны да қатыстырылды. Бұл селекцияда төзімділік пен бейімделгіштік сияқты қасиеттерді күшейтуге мүмкіндік береді.

“Жетісу” шошқа тұқымы

Осы бағыттағы жұмыстардың нәтижесінде Қазақстанда алғаш рет “Жетісу” тұқымы алынды. Бұл — етті-майлы бағыттағы тұқым.

Шығарылған жылы: 1978 • Ұйым: Қазақ ғылым академиясының Эксперименттік биология институты

Авторлар: В. А. Ли, П. А. Еськов, С. Қалдыбаев.

Сабақ барысы: ұйымдастыру және қайталау сұрақтары

I. Ұйымдастыру кезеңі

  • Сәлемдесу.
  • Оқушыларды түгендеу.
  • Сынып тазалығына назар аудару.

II. Үй тапсырмасын тексеру

  1. Мәдени өсімдіктердің шығу орталықтары туралы ілімнің авторы кім?
  2. Қазіргі таңда мұндай орталықтардың саны қанша?
  3. Жануарларды қолға үйрету орталықтарын атаңыз.
  4. Биотехнология әдістеріне қандай тәсілдер жатады?
  5. Саңырауқұлақтар мен микроағзаларды сұрыптаудағы қазақстандық ғалымдарды атаңыз.