Домбыра туралы ақпараттарды жинау
Кіріспе
Домбыра — қазақтың музыкалық мәдениет тарихында қалыптасқан, халық арасында кеңінен тараған көне аспаптардың бірі. Бұл мәтіннің негізгі мақсаты — домбыраның қазақ музыкалық мәдениетіндегі орнын айқындап, оның таралуы мен зерттелу бағытын жүйелеу.
Мақсаты
Домбыраның қазақ музыкалық мәдени тарихында пайда болғанын және көне аспап ретінде халыққа кең таралғанын зерттеп, анықтау.
Міндеттері
- Домбыра туралы ақпараттарды жинау.
- Интернеттегі дереккөздерді қарастыру.
- Жиналған мәліметтерді сараптап, нақтылау.
Тарихи дерек пен зерттеу бағыты
Аспаптың нақты шыққан жерін дәл анықтау қиын. Дегенмен, оның таралуы мен дамуын археологиялық және этнографиялық зерттеулер арқылы зерделеу ХХ ғасырдың 30-жылдарынан бастап жүйелі түрде қолға алынды. Қазақ музыкалық өнері теориялық тұрғыдан да кеңінен зерттеліп, бұл бағытта музыкатанушылар, фольклористер және лингвистер маңызды еңбектер қалдырды.
Зерттеушілер мен ғалымдар
Әл-Фараби, А. Затаевич, А. Жұбанов, Әл-Машани, П. Аравин, С. Аязбекова, Б. Ерзакович, Б. Сарыбаев, Б. Аманов, Т. Әсемқұлов, Б. Байқадамов, Б. Ғизатов, С. Елеманова, Ү. Жұмақова, С. Жансейітова, А. Есенұлы, Х. Жүзбасов, Ж. Бабалықұлы, А. Жайымов, Б. Қарақұлов, С. Қасқабасов, Н. Кетегенова, С. Күзембаева, Б. Қобланов, Т. Мерғалиев, Ә. Мұхамбетова, А. Омарова, А. Райымбергенов, А. Сейдімбеков, Н. Тифтикиди, С. Өтеғалиева, П. Шегебаев және т.б.
Эксперименттік зерттеулер: материал, акустика, өлшем
Домбыраны эксперименттік тұрғыдан зерттеу, ішектің материалына байланысты акустикалық қасиеттерін анықтау, шанақ пен қақпаққа қолданылатын ағаш түрлерін және аспаптың құрама бөліктерін сипаттау бағытында А. Жұбанов, Б. Сарыбаев, Б. Байқадамов еңбектенген.
Б. Байқадамов жүргізген эксперименттердің нақты деректері өкінішке қарай толық сақталмаған: еңбектер кезінде кеңінен жарияланбағандықтан, бүгінгі күні қолжетімді мәліметтер шектеулі.
Құрылым, үлгілер және параметрлер
Домбыра туралы зерттеулерде түрік музыкалық аспаптарының тарихи деректері, қазақ домбырасының тарихы және домбыра өнерінің салт-дәстүрлік қыры да қамтылады. Аспаптың жасалу ерекшеліктері мен қолданылатын материалдар кеңінен қарастырылып, эталондық, стандартты және халықтық үлгілер мысалға алынады. Сол үлгілердің геометриялық және физикалық параметрлері салыстырмалы түрде сипатталады.
Құлақ күйі және бұрау теориясы
Қазақ домбырасының музыкалық бұраулары (құлақ күйі) — аспаптану мен орындаушылық тәжірибедегі өзекті мәселелердің бірі. Бұл тақырыпты талдауда музыкалық бұрау теориясының негізгі ұстанымдары да назарға алынады: пентатоника, диатоника, пифагорлық бұрау, таза бұрау және он екі дыбыстық тең бұрау.
Негізгі қағида
Домбыра үні көбіне екі ашық ішектің тон биіктігі арасындағы музыкалық интервалға тәуелді; дәл осы интервал құлақ күйінің негізін айқындайды.
Талдау тәсілі
Әртүрлі домбыраларда мойынға пернелердің байлану үлгісін салыстыру арқылы құлақ күйі мен бұраудың тазалығы тексеріледі.
Домбыраның қазақ мәдениетіндегі орны
Домбыра — қазақ халқының ең кең тараған, екі ішекті, көп пернелі музыкалық аспабы. Ол қазақ өмірінде айрықша орын алатын, өзіндік дыбыстық бояуы бар дәстүрлі құрал ретінде қалыптасты. Алғашында эпикалық дәстүр аясында жыр, толғау, терме сияқты жанрларды сүйемелдеуге қолданылған домбыра кейін аспаптық шығарма — күй жанрының орнығып, дамуына ықпал етті.
Қазіргі уақытта домбыра жеке әнге сүйемел болумен қатар, күй орындауға, халықтық-фольклорлық музыкада және классикалық туындыларды орындауда кеңінен қолданылады. Орындаушылық мүмкіндігі мол болғандықтан, домбыра ұлттық музыкалық кеңістікте ғана емес, сахналық және кәсіби орындаушылық тәжірибеде де маңызды аспапқа айналды.
XIX ғасырдағы кең таралуы
XIX ғасырда қазақ тұрмысында ең жиі қолданылған музыкалық аспаптардың бірі — екі ішекті домбыра болды. Егер ертеректе көне аспаптар көбіне ән, жыр және ертегі-аңыздарды сүйемелдеу үшін пайдаланылса, кейін домбыра жеке шығарманы орындауға бейімделіп, күрделірек аспаптар қатарына қосылды.