Ертегінің керек орындары
Ертегінің бала дамуына ықпалы
Ертегі – баланың қиялын, сөйлеу мәнерін, сөздік қорын және ойлау қабілетін жетілдіретін, бала өмірімен тығыз байланысты қуатты құрал. Ертегіні оқып беру және тыңдату арқылы балалардың өмірге деген жаңа көзқарасын қалыптастыруға болады. Ертегі қиялды дамытатыны анық: қиял – өміріміздің маңызды бір қыры, ал қиялдай білу қабілеті баланың дамуы үшін айрықша мәнге ие.
Ертегі тыңдау қандай қасиеттерді қалыптастырады?
- Тапқырлық пен мәселе шешуге икемділік
- Төзімділік, сабыр, өз-өзін реттеу
- Еңбекқорлық пен мақсатқа ұмтылу
- Сөйлеу мәдениеті және сөздік қордың байуы
Қазақ ертегілерінің тәрбиелік қуаты
Ертегінің түрлері өте көп. Соның ішінде қазақ ертегілері бала бойына жігер мен қуат беріп, ұлттық болмысты сезіндіруге ықпал етеді. Әдебиет зерттеушісі А. Байтұрсынұлы ертегінің мәнін оның қажеттілігімен өлшей келе, оның бірнеше маңызды қызметін атап өткен:
- 1 Халықтың ұмытылған сөздері ертегіден табылады. Демек, ертегі тілдік тұрғыдан қажет.
- 2 Бала әдебиеті жоқ жерде баланың рухын, қиялын тәрбиелеуге үлкен кедергі туады. Ертегі баланы қиялдауға және сөйлеуге үйретеді.
- 3 Бұрынғылардың сана-сезімі мен салт-дәстүрі туралы дерек береді.
Қазіргі жағдай: ертегі тыңдау тәжірибесінің азаюы
Бүгінде балаларға ертегі оқып беру ата-ана тарапынан сиреп барады. Кейбір балалар ертегіні тек балабақшада ғана естуі мүмкін. Ал мүмкіндігі шектеулі, сөйлеу қабілеті бұзылған балаларға арналған ұйымдарда ертегіні жай ғана оқып беру немесе тыңдату көбіне қабылдауға жеткілікті әсер етпейді: бала тыңдайды, бірақ толық түсінбеуі мүмкін.
Психикалық дамуы тежелген балалар мен сөйлеу тілінде кемістігі бар балаларға бір ертегіні тыңдатқанның өзінде, оны әртүрлі жолмен ұғындыру қажет. Жасы шамалас болғанымен, даму ерекшеліктері бар балалар бірдей қабылдай бермейді. Сондықтан тәрбиеші ертегіні оқып, өзі ғана сахналап бергенмен шектелмей, баланы ертегі әлеміне “енгізетін” әдістерді қолдануы маңызды.
Тиімді тәсіл: театрландыру және рөлге бөлу
Баланың қызығушылығын арттыру үшін әр баланы ертегі кейіпкеріне бөліп, оқиғаны қызықты түрде орындатуға болады. Бұл тәсіл балаларды әңгімеге тартып, өз әсерін сөзбен жеткізуге үйретеді.
Диалог және монолог дағдылары
Қойылымнан кейін бала оны ата-анасына, құрдастарына айтып береді. Бұл диалог құра білуге және әсерін монолог түрінде жеткізуге ықпал етеді.
Импрессивті → экспрессивті сөйлеу
Бала ертегіні түсінгенімен, кейде оны ым-ишара арқылы білдіреді. Экспрессивті сөйлеуге дағдыландыру үшін ертегі мазмұны баланың жасына сай, айтуға жеңіл болып таңдалуы керек.
Ертегі терапиясы: тәрбиелеу мен қолдаудың жүйелі тәсілі
Ертегі терапиясының бала дамуына әсері де елеулі. Мамандар зерттеуіне сүйенсек, ертегі – бүлдіршінге тәрбие беру құралы, ал ертегі терапиясы – осы ертегілер арқылы баланың таным-түсінігін қалыптастыруға, дұрыс жолға бағыттауға және психологиялық жай-күйін бақылауға арналған тәсіл.
Ертегі терапиясының негізгі нәтижелері
1) Адамгершілік бағдар
Балаға қажетті адамгершілік қағидалары мен ережелерін тереңірек түсінуге көмектеседі.
2) Ой-өрісті дамыту
Бала тыңдай отырып сараптайды, қиындықтан шығар жол іздейді, өздігінше алға талпынады.
3) Өзіндік жоспар құру
Кейіпкердің орнына өзін елестетіп, сезіну арқылы өмірлік ұстанымын қалыптастыруға дағдыланады.
Ертегі арқылы терапия жүргізу – педагогикалық және психологиялық міндеттерді шешуде инновациялық технологиялардан кем түспейтін әсерлі психотехника. Ертегіні қайта құру, мазмұнын толықтыру немесе өзгерту (логоритмикалық жаттығулар, тыныс алу және артикуляциялық жаттығулар, өлең шығару) баланың ішкі дүниесін ашып, өзін “сиқыршыдай” сезінуіне мүмкіндік береді.
Жаңа мүмкіндіктер және ұлттық құндылық
Қазіргі заманда балалар тілінің дамуына арналған жағдайлар көбейіп келеді: түрлі заманауи технологиялық құралдар, интерактивті форматтар, 3D үлгісінде жасалған қазақ халық ертегілерінің жинақтары жарыққа шығуда. Дегенмен технология ертегінің жанды айтылымын толық алмастыра алмайды.
Бауыржан Момышұлы: “Ертегісіз өскен бала – рухани мүгедек. Біздің қазіргі балаларымызға әкелері не аналары ертегі айтып бермейді. Ал бесікте жатқанында құлағына анасының әлди үні сіңбеген баланың көкірегі кейін керең болып қалмаса деп қорқамын.”
Ендеше, бүгінгі балалар ертегі тыңдап өсіп, көзі ашық, көкірегі ояу азамат болып қалыптасуы үшін ұлттық құндылықтарымызды, қазақы болмысымызды және ұлттық ертегімізді жүйелі түрде дамыта берейік.