Зерттеудің кезеңдері
Ғылыми-зерттеу жұмысы • Секция: дүниетану
Жетекшісі: бастауыш сынып мұғалімі Жомартова Назым Нурхасымовна
Кіріспе
Зерттеудің өзектілігі
Бұл жұмыс бастауыш сынып оқушыларына тарихи кезеңге дейін өмір сүрген жануарлар туралы мәліметтерді талдап, жинақтауға және олардың түрлерін ажыратуға бағытталған. Сонымен қатар динозавр атауларының мәнін оқушыларға түсінікті тілмен жеткізуді көздейді.
Зерттеудің мақсаты
Зерттеудің негізгі мақсаты — тарихи кезеңге дейінгі жануарлардың ерекшеліктеріне және динозавр түрлеріне қысқаша сипаттама беру.
Зерттеу жұмысының құрылымы
Ғылыми жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Негізгі гипотеза
Бұл жұмыста динозаврлардың ойдан немесе қиялдан тумағанын, яғни олардың шын мәнінде болғанын дәлелдеу қарастырылады.
Зерттеу кезеңдері
- Динозаврлар туралы жазылған ғылыми еңбектермен танысу және материалдарды қарастыру.
- «Динозаврлар әлемін» талдау, деректерді жүйелеу және картотека құрастыру.
- Алдыңғы екі кезең нәтижелерін жинақтап, қорытынды жасау.
Зерттеу әдістері
Жұмыста ой қорыту, саралау, салыстыру және талдау әдістері қолданылды. Қосымша ретінде этнотарихи талдау тәсілі де пайдаланылды.
Зерттеудің жаңашылдығы
Динозаврлардың ойдан шығарылған бейне емес, нақты тарихи кезеңде өмір сүрген жануарлар екені дәлелденді.
Практикалық маңызы
Бастауыш сыныптарда тарихи кезеңге дейін өмір сүрген жануарларды сапалы талдап, тануға мүмкіндік береді.
Зерттеудің қорытындысы
«Тарихи кезеңге дейінгі жануарлар» жобасы арқылы динозаврлардың болғанына көз жеткізу, олардың шығу тегі мен даму тарихын сипаттау көзделеді.
Тақырыптың өзектілігі және негізгі мәліметтер
Динозаврлар Жер бетінде өте ұзақ уақыт өмір сүрген. Қазіргі таңда бұл жануарларға дәл ұқсас тіршілік иелері кездеспейді. Олардың көлемі әртүрлі болған: кейбірі өлексемен қоректенсе, енді біреулері өсімдікпен қоректенген.
Ғалымдардың пікірінше, динозаврлар өмір сүрген уақыт мезозой дәуіріне сәйкес келеді. Бұл дәуір шамамен 245 млн. жыл бұрын басталып, 65 млн. жыл бұрын аяқталған.
Динозаврлар — Жерді мекендеген ең қызықты жануарлардың бірі. XIX ғасырдың басына дейін олар адамдарға кеңінен таныс болмаған, тіпті олардың өмір сүрген әлемі болмағандай көрінген.
Алғашқы деректер мен табылған айғақтар
Кей деректер бойынша, шамамен 2500 жыл бұрын Орталық Азиядағы Гоби шөлінен динозавр қалдықтары алғаш рет табылған болуы мүмкін.
Сондай-ақ шамамен 1700 жыл бұрын қытай ойшылдары жер астынан өте ірі сүйектер табылғанын жазған. Олар бұл сүйектерді «айдаһардікі» деп болжаған. Қазіргі көзқарас тұрғысынан бұл деректерді динозавр сүйектерімен байланыстыруға болады.
Палеонтология және қазба жұмыстары
Қазіргі таңда динозаврларға қатысты 10 000-нан аса қазба қалдықтары табылған: жеке сүйектер, бас сүйектер, тістер, жұмыртқалар және іздер. Қазбаларды зерттеу арқылы ғалымдар динозаврлар туралы деректер жинап, оларды ғылыми қауымдастыққа және көпшілікке ұсынады.
Динозаврлар мен басқа да өсімдіктер мен жануарлардың қалдықтарын зерттейтін ғалымдар палеонтологтар деп аталады. Олар динозавр қалдықтарын табу үшін түрлі қазба жұмыстарын жүргізеді; көбінесе жер астынан динозаврлардың тістері мен сүйектері табылады.
Палеонтологтардың ұзақ жылдарға созылған зерттеулері нәтижесінде 500-ден аса динозавр түрі сипатталған. Мұражайларда көрсетілетін динозавр қаңқалары — көптеген ғалым еңбегінің қорытындысы.
Көбею ерекшелігі және шығу тегі туралы көзқарас
Ғалымдардың айтуынша, динозаврлардың басым бөлігі жұмыртқа басып көбейген. Ұрғашы динозаврлар ұясына 12-ден астам жұмыртқа салғаны туралы деректер бар.
Сонымен қатар палеонтологтардың көпшілігі қазіргі құстардың шығу тегін динозаврлармен байланыстырады, яғни құстар динозаврлардан тараған деген пікір кең таралған.
Динозаврларды топтастыру
Бұл зерттеу жұмысында динозаврлар шартты түрде 5 топқа бөлінді:
Алыптар
Алып динозаврлар — дене бітімі өте ірі болған, тіршілік ету ортасына қарай қоректенуі де әртүрлі сипатталған.
Шөпқоректі ірі динозаврлар
Биік ағаштардың жапырақтарымен және басқа өсімдіктермен қоректенген.
Игуанодон және үйректұмсықты динозаврлар
Ғалымдар алғаш сипаттаған динозаврлардың белгілі бір тобына жатады. Негізінен өсімдіктермен қоректенген.
Жүйрік жыртқыштар
Ең жүйрік жыртқыштардың қатарына салыстырмалы түрде ұсақ әрі шапшаң динозаврлар кірген.
Шөпқоректі мүйізді динозаврлар
Мүйіздері ірі, тұмсық пішіні айқын болып келген. Қорғануға бейім белгілерімен ерекшеленген.
Қызықты деректер
Зерттеу барысында ең қорқынышты, ең ұзын, ең ауыр, артқы аяқпен жүретін, ең көне және құстарға ұқсас динозаврлар туралы да мәліметтер жинақталды.
Жойылып кету себептері туралы болжамдар
Шамамен 65 миллион жыл бұрын динозаврлар Жер бетінен жойылып кеткен. Бір мезетте барлық ірі жануарлардың жойылып кетуін түсіндіру оңай емес.
Қазіргі мамандар динозаврлардың жойылуын Жер бетінде болған екі ірі оқиғамен байланыстырады: біріншісі — климаттың суытуы және жанартау белсенділігі; екіншісі — Жерге өте ірі метеориттің түсуі.
Осы өзгерістердің салдарынан Күн сәулесі жер бетіне жеткілікті түспей, өсімдіктер қырылған, ал өсімдіктерге тәуелді қоректік тізбек бойынша жануарлар да жаппай жойылған деген түсіндірме кең таралған.