АРАЛ ТЕҢІЗІ
Орналасуы және бұрынғы өлшемдері
Арал теңізі — Өзбекстан мен Қазақстан аумағында (Қызылорда және Ақтөбе облыстары), Тұран ойпатының шөлді белдемінде, Үстірттің шығыс шетінде орналасқан тұйық көл. 1960–1970 жылдардағы қарқынды антропогендік әсерлерге дейін теңіз деңгейі дүниежүзілік мұхит деңгейінен 53,0 м биіктікте болған.
Негізгі морфометриялық көрсеткіштер (табиғи жағдайдағы)
- Айдынының ауданы
- 66,1 мың км²
- Аралдарымен қоса
- Су көлемі
- 1064 км³
- Орташа тереңдігі
- 16,1 м
- Ең терең жері — 67 м
- Ұзындығы / ені
- 428 км / 235 км
- Су жинау алабының ауданы
- 69 000 км²
Шаруашылық мақсаттарға үздіксіз су алынуы салдарынан 1998 жылға қарай теңіз деңгейі 18 м-ге төмендеді (1997 жылмен салыстырғанда). Нәтижесінде теңіз екі суқоймаға — Үлкен Арал және Кіші Арал — бөлініп қалды.
Тарихи атаулар және зерттелуі
Арал теңізі көне замандардан белгілі. Ежелгі гректер мен римдіктер оны Каспийдің «сақ шығанағы» деп есептеген, ал А. Македонский дәуірінде «Окс теңізі» (Окс — Сырдарияның грекше атауы) деп аталған. Кейін Птолемей теңіздің географиялық орнын нақтылаған.
Балама атаулары
- Хорезм теңізі
- Жент теңізі
- Кердері теңізі
Деректер қалдырған авторлар
- Әбу Әли Ахмед ибн Русте (X ғ.)
- Әбу Исхақ әл-Истахри (X ғ.)
- Әбу Абдаллаһ Мұхаммед әл-Идриси (XII ғ.)
- Әбу-л-Фида (XIV ғ.)
- Әбілғазы еңбектері
Картография және алғашқы өлшеулер
1850 жылы Арал теңізінің алғашқы толық картасы жасалды. Теңіздің морфометриялық сипаттамаларын алғаш рет И. А. Стрельбицкий 1874–1889 жылдары анықтады.
Геологиялық қалыптасуы және аралдары
Арал ойысы жоғарғы плиоцен кезеңінде жер қыртысының төмен қарай майысуы нәтижесінде қалыптасқан. Теңіз табанының бедері жота-жоталы жазық сипатында. Деңгей күрт төмендегенге дейінгі басым тереңдік 20–25 м шамасында болған.
Бұрын Арал теңізінде жалпы ауданы шамамен 2235 км² (айдынның 3,5%-ы) болатын 1100-ге жуық арал тобы кездескен. Кейін олардың бір бөлігі түбекке айналып, құрлыққа қосылды.
Өзендер, климат және су теңдестігі
Арал теңізіне Орталық Азияның екі ірі өзені — Әмудария мен Сырдария — құяды. Климат континенттік әрі құрғақ: жаздағы ауаның орташа температурасы 24–26°C, қыста −7,0…−13,5°C. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 100–150 мм.
Табиғи жағдайдағы су теңдестігі
1970 жылдан бастап көлге құятын өзен ағындысы жоққа тән деңгейге түскендіктен, булануға кеткен шығынды өтеу мүмкін болмай, теңіз суы жылдан-жылға тартылды.
Деңгей ауытқуы
- Маусымдық тербелісінің орташа мәні — 25 см
- Көпжылдық (ғасырлық) ауытқуы — 3 м-ге дейін
- Соңғы кезеңде көпжылдық тренд — төмендеу бағыты
Температура және мұздық режим
- Беткі қабаты жазда — 26–30°C
- Қыста — 0°C-тан төмен
- Қыс бойы айдын толықтай мұз басады
Судың қасиеттері, ағыстар және тіршілік әлемі
Тұздылықтың өзгеруі
Табиғи жағдайда теңіз суының тұздылығы 9–14‰ болған. 1988–1998 жылдар аралығында ол 25–30‰-ге дейін өсті. Бұрын суы өте мөлдір болып, 25 м-ге дейінгі тереңдікті көруге болатын.
Ағыстар
Теңіздегі ағыстар сағат тілі бағытымен айналым жасайды.
Балық түрлері
Аралда арал шоқыры, сазан, қаяз, торта және басқа да балықтар кездескен. Соңғы кезеңде камбала жерсіндірілді.
Кеме қатынасы, жағалау халқы және шаруашылық
Бұрын кеме қатынасы шамамен 7 айға созылатын, ал қазір ол негізінен иірімдерде ғана сақталған. Теңіз жағалауында халық сирек қоныстанған: жергілікті тұрғындар балық аулау, мал шаруашылығы және көкөніс-бақша өсірумен айналысады.
Балық аулау ауданы және өңдеу орындары
Арал балық аулау ауданына теңізге құятын өзендердің атырау аумақтары да кіреді. Бұрын балық өңдеу (тұздау) зауыттары Әмудария атырауында, сондай-ақ Аван кентінде (Көкаралда), Бөген ауылында (шығыс жағалау) және бұрынғы Ұялы мен Ұзынқайыр аралдарында орналасқан.
Алғашында Әмударияның атырау маңы «Арал теңізі» аталып, кейін бұл атау бүкіл теңізге орнықты.