Табиғатты аялауға және қорғауға баулу
Сабақ тақырыбы
Пейзаж жанрының өркендеу тарихы.
Сабақтың мақсаты
- Білімділік: пейзаждың дамуы туралы қысқаша мәлімет беру.
- Дамытушылық: оқыту үдерісінің негізгі қағидаларын есте сақтап, оқушы санасына терең орнықтыру.
- Тәрбиелілік: табиғатты аялауға және қорғауға баулу; табиғат сұлулығын сезініп, көре білуге үйрету.
Сабақ форматы
- Сабақ түрі
- Аралас сабақ.
- Сабақ әдістері
- Сұрақ-жауап, түсіндіру, сурет салу.
Құрал-жабдықтар
Дидактикалық материалдар, табиғат көрінісі бейнеленген суреттер, кітаптар, сөзжұмбақ, плакаттар, альбом, жай қарындаш және басқа да құралдар.
Мақсат — көрнекілікті күшейту және пейзажды бақылау дағдысын қалыптастыру.
Сабақтың өту барысы
Ұйымдастырудан бастап кіріспе түсіндіруге дейінгі негізгі қадамдар.
I. Ұйымдастыру кезеңі
- 1 Оқушылармен амандасу және түгелдеу.
- 2 Құрал-жабдықтарды тексеріп, назарды сабаққа аудару.
Кіріспе бөлім: мұғалімнің түсіндірмесі
Бұл бөлімде оқушыларға пейзаж жанрының мәні түсіндіріледі. Пейзаж — француз тілінен енген ұғым; ландшафтты, яғни табиғат көрінісін бейнелеу дегенді білдіреді.
Пейзаж жанры: мәні және мүмкіндіктері
Пейзаж белгілі бір жерді айнытпай көшіріп салу ғана емес. Ол — суретшінің сезімі мен ойын жеткізудің кең мүмкіндігі бар көркем тіл. Адам өмірімен салыстырғанда табиғат өмірі мәңгілік сияқты көрінеді, сондықтан пейзаж адамды ойландырып, әсерлендіреді.
Пейзаждың түрлері
Пейзаж өнері әр алуан. Кейбір туындылар табиғаттың нақты көрінісін бейнелесе, енді біреулері суретшінің қиялынан туады. Қай жағдайда да суретшілер табиғаттың мінезін, көңіл күйін дәл беруге ұмтылады.
Жеке жанр ретінде қалыптасуы
Пейзаж жеке жанр ретінде портреттен кешірек қалыптасты. Дегенмен, алғашқы адамдардың жартасқа салған бейнелерінен-ақ тірі табиғат элементтерін көрсетуге талпынысты көруге болады: балықтары бар өзен, құстар қалықтаған аспан, жағалаудағы ағаштар. Ол суреттер көбіне сызбалық сипатта болды.
Ежелгі дәуір: фон ретіндегі пейзаж
Біртіндеп пейзаж нақтылана түсті, бірақ ұзақ уақыт бойы ол жеке жанр болып бөлінбей, сәндік фон қызметін атқарды. Мысалы, Египет мазарларының қабырғаларындағы бейнелерде пейзаж кейіпкерлерді толықтыратын әдемі көрініс ретінде сақталды. Көне Римде де үй қабырғалары суреттермен әшекейленіп, онда құдайлар мен батырлардың ерлік істері баяндалды.
Орта ғасыр және перспектива мәселесі
Еуропаның ертедегі суретшілері пейзажды өз шығармаларына орта ғасырларда енгізе бастады. Алайда сызықтық перспектива қағидалары әлі қалыптаса қоймағандықтан, алыстағы заттар кейде алдыңғы қатардағы нысандардан үлкен етіп бейнеленді. Бұл тәсіл кейін кері перспектива деп аталды. Мұндай ерекшелікті Шығыс шеберлерінің еңбектерінен де кездестіруге болады.
XVI–XVII ғасырлар: жарық, көлеңке және дербес жанрға айналу
XVI ғасырдан бастап пейзажға деген көзқарас өзгере бастады. Еуропа суретшілері перспектива заңдылықтарын меңгеріп, пейзаждағы жарықтың рөлін мұқият зерттеуге кірісті. Суреттерде жарық пен көлеңкенің өзара байланысы айқынырақ көріне бастады.
XVII ғасырдың соңына қарай пейзаж жеке жанр ретінде орнықты. Дегенмен, алғашқы пейзажшы-суретшілер көбіне ашық аспан астында (пленэрде) толық жазбайтын. Олар табиғат аясында қарындашпен долбар жасап, кейін студияда бояумен аяқтайтын.
Есте сақтау бойынша салынған түс
Бұл әдіспен орындалған жұмыстарда табиғаттағы жарықтың құбылуы толық дәл берілмей, көбіне заттың «өз түсі» ғана көрсетілді: шөп — жасыл, аспан — көк, бұлт — ақ. Себебі түстер натураға тікелей қарап емес, есте сақтау арқылы түсірілді.
Клод Лоррен тәжірибесі
Француз суретшісі Клод Лоррен белгілі бір мезгілге тән түстік байланыстарды көрсетуге ұмтылып, табиғатты бейнелейтін циклдік жұмыстар жазды. Оның «Тәуліктің төрт мезгілі» және «Жылдың төрт мезгілі» тақырыптарындағы пейзаждары осы ізденістердің көрінісі болды.
XIX ғасырдың соңы: пленэр және жаңа кескіндеме тілі
XIX ғасырдың соңында француз суретшілері табиғат аясында отырып пейзаж жаза бастады. Бұл — табиғат көріністерін ұзақ бақылаудың, аспан астындағы алуан құбылыстарды талдаудың нәтижесі еді. Осы кезеңде жарық кескіндеменің негізгі элементіне айналды.
Табиғатты тікелей тамашалап, түстердің нәзік айырмашылықтарын дәл көрсеткен суретшілер өз жұмыстарында әсерлілік пен жаңашылдыққа қол жеткізді. Олар түстер мен реңктердің байлығын, жарықтың құбылуын және өз әсерін жеткізуге ұмтылды.
Сабақты бекітуге арналған бағыт
Живопись орындалу ерекшелігіне қарай бірнеше жанрға бөлінеді. Бұл сабақта пейзаж жанрына назар аударылады.
Ой қозғау: күз мезгілін елестетейік
Көз алдыңызға күзді елестетіңіз. Күзде табиғатта қандай өзгерістер болады?
- Ағаш жапырақтарының түсі қалай өзгереді?
- Жарық пен ауа райының сипаты қалай құбылады?
- Көңіл күйге әсер ететін қандай түстік реңктер басым болады?