Қазақтың тұңғыш ұшқыш қызы - Хиуаз ДоспановаМақсаты

Ұлы Жеңіс туралы ой: тарихтың үнін тыңдау

Бұл әңгіме — Ұлы Жеңіс мерекесіне арналатын тәрбие сағаттарының мазмұнын жаңғыртып, өткенге тағзым етуге шақыратын естелік. Соғыс туралы сөз қозғалғанда, ең алдымен бір шындық айтылады: тарих ешкімді де, ешнәрсені де ұмыттырмайды.

Екінші дүниежүзілік соғыс: қысқаша дерек

Соғысқа 100 мыңға жуық қазақстандық қыз-келіншек қатысты. Екі қазақ қызы Кеңес Одағының Батыры атанды. Ал сол биік ерлікке әбден лайық тағы бір есім бар: қазақтың тұңғыш ұшқыш қызы — Хиуаз Доспанова.

Хиуаз Доспанова: арманнан майданға дейін

Балалық арман және алғашқы қадам

Хиуаз Доспанова 1922 жылы 15 мамырда Атырау өңіріндегі Зормата ауылында дүниеге келді. Жасынан ұшқыш болуды армандаған ол Мәскеуден Қиыр Шығысқа қонбай ұшқан Марина Расковаға еліктеп, авиацияға біржола бет бұрды.

Орал қаласындағы қазақ мектебінде орын болмағандықтан, орыс тіліндегі №1 мектепте оқиды. Оқумен қатар комсомол ұйымдастырған аэроклубқа жазылып, ұстаздарына уәдесін беріп, сабақ пен жаттығуды қатар алып жүреді.

Мәскеу, оқу және соғыстың басталуы

Мектептен кейін Хиуаз Жуковский атындағы әскери-әуе академиясына түсуге талпынады, бірақ алғашқы қадамы сәтсіз аяқталады. Ол мойымай, Мәскеудің Бірінші медициналық институтына оқуға түседі. Мұнда да қайсар мінезімен алдыңғы қатардан көрініп, қоғамдық өмірге белсене араласады.

Алайда студенттік тыныш өмірді соғыс бұзады. Ел басына күн туған шақта ол демалысқа кетуді жөн көрмей, құрбы-құрдастарымен бірге Мәскеу қорғанысын қамтамасыз ету жұмыстарына қатысады.

Әйелдер авиаполкі және штурмандық жол

Сол кезеңде Марина Раскова қыз-келіншектерден авиаполк жасақтап жатқаны жайлы хабар тарайды. Бұл — Хиуаз үшін ел алдында өзін дәлелдеудің мүмкіндігі еді. Полк басшылығы алғашында күмәнданса да, ол жауынгерлер қатарына қабылданып, Саратов қаласындағы әскери әуе училищесіне жіберіледі. Онда штурман даярлайтын арнайы курсты тәмамдайды.

1942 жылдың көктемінде Хиуаз түнгі мезгілде жау шебін бомбалауға арналған әйелдер авиаполкінің құрамында майданға аттанады. Бұл полк авиация тарихында ерекше орын алады.

Майдандағы ерлік: ПО-2, түн және 300 ұшу

Хиуаз Доспанова естеліктерінде ПО-2 ұшағымен тек түн ішінде жау тылын бомбалағандарын айтады. Ұшақ өте төмен ұшатындықтан, зенит оғына жиі ұшырайтын. Әр сапардың соңғысы болуы мүмкін екенін біле тұра, олар тапсырманы қайта-қайта орындады.

Жазба деректер бойынша, Хиуаз қызмет еткен полк Оңтүстік майданда — Солтүстік Кавказ, Кубань, Қырым, Украина, Беларусь, Польша және Германия аспанындағы шайқастарға қатысты. Штурманның міндеті ерекше жауапты болатын: ұшақты нысанаға дәл жеткізу, бомбалауды ұйымдастыру, шабуыл кезінде экипажды аман алып шығу.

Апат, жарақат және қайта оралу

1943 жылы Кавказ бен Кубань бағытындағы тапсырмалардың бірінде ауыр оқиға болады: ауада ұшақ соқтығысып, экипаждан Хиуаз ғана тірі қалады. Ол госпитальде есін жиып, қасында болған Юлия Пашкованың ауыр жарақаттан қаза тапқанын естігенде, бұл қайғыны көз жасымен еске алады.

Сауығып шыққаннан кейін Хиуаз өз полкіне қайта оралады. «Қызыл Жұлдыз» орденімен және «Кавказды азат еткені үшін» медалімен марапатталады, әскери атағы аға лейтенантқа дейін өседі.

Қырым: теңіз үстіндегі ең қиын ұшу

Кейін ол Ирина Себровамен бірге Қырымды азат етуге қатысады. Ең қиыны — теңіз үстімен ұшу: теңізге құлау қара топыраққа құлағаннан да ауыр сезілетін. Жарақаты сыр берсе де, Хиуаз ұшақпен қоштасудан қорқып, ауырсынуын жасырып, есеп беруді тоқтатпауға тырысқанын айтады.

Қырымды азат ету жолындағы ерлігі үшін ол II дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталады. Әйелдерден жасақталған авиаполк те жоғары наградаларға ие болып, «Гвардиялық» атағын алып, кейін «Тамань», «Қызыл Ту», «Суворов» ордендерімен ерекшеленеді.

Соғыстан кейінгі қызмет және елге сіңген еңбек

1945 жылы Берлин азат етілгеннен кейін Мемлекеттік Қорғаныс комитеті қыз-келіншектер авиаполкін алғашқылардың бірі болып таратады. Екінші топтағы мүгедек атанған Хиуаз оқуын жалғастыруды ойлағанымен, ұйымдастырушылық қабілеті мен іскерлігі ел басқару ісіне жол ашады.

Ол туған өңірінде партиялық қызмет атқарып, кейін Алматыдағы Жоғары партия мектебіне жіберіледі. Әртүрлі жауапты қызметтерді абыроймен атқарады. Соғыстан кейінгі елеулі еңбегі үшін «Еңбек Қызыл Ту» орденін алады.

Кейін Хиуаз Доспановаға Елбасының Жарлығымен «Халық қаһарманы» атағы берілді. Ол 2008 жылдың 20 мамырында өмірден өтті.

Ерлік — ұрпақ жадындағы мәңгілік аманат

Ұлы Отан соғысы қаһармандарының ерлігі тарих беттерінде мәңгі сақталады. Өз мектебін үздік аяқтаған №1 мектептің оқушылары да батыр апалары оқыған білім ордасын мақтан тұтады. Ерлік ұмытылмайды — ол ұрпаққа өнеге, елге қорған.