Жазбаша айтыстар
Қазақ әдебиетіндегі айтыс өнерінің өзіндік өрнегі
Қазақ әдебиеті тарихындағы фольклорлық дәстүр әдебиеттану ғылымында бастапқы кезеңмен шектелмей, уақыт өте келе кең ауқымды зерттеулерге ұласты. Мұның себебі — қазақ әдебиетінің сарқылмас көркемдік негіздерден қуат алатын шығармашылық табиғатында. Сол өзгешеліктердің бірі — XIX ғасырдағы ақындар айтысы және жалпы айтыс өнері. Айтыс өлеңі Шоқан дәуірінен бері жүйелі түрде қарастырылып келеді.
Ұзақ уақыт бойы айтыс та өзге көптеген асыл мұралар сияқты ауыз әдебиетінің еншісінде зерттелді. Кейін зерттеу нысаны күрделеніп, шеңбері кеңейген сайын XIX ғасыр айтысының дәстүрлі арнамен сабақтастығы да, өзіндік белгілері де айқынырақ ашыла түсті.
Айтыстың тарихи тамыры
Айтыс тарихы көне заманнан бері ұлтпен бірге жасасып келеді. Бұған тұрмыс-салт жырларындағы жар-жар мен бәдік өлеңдерінің айтыс формасында келуі дәлел. Айтыс табиғатын зерттеуші М. Жармұхамедұлы түрік тектес халықтарда айтыстың ертеден бар екеніне назар аударады. Мәселен, М. Қашқаридің «Диуани лұғат ат-түрік» еңбегіндегі Қыс пен Жаздың айтысы, сондай-ақ Қожа Ахмет Ясауидің «Диуани хикметіндегі» Дозақ пен Пейіштің айтысы — соның айғағы.
Бұл деректер атамұра өнеріміздің қазақ ұлт болып қалыптасуынан бұрын да болғанын аңғартады. Осы тұрғыда А. Байтұрсынұлының айтыс туралы пайымдары XIX ғасыр айтысының табиғатын тануда өлшем бола алады. Ол XX ғасыр басындағы ахуалды бағамдап, «жазу жайылған сайын айтыс өлең азайып, құруға бет алып барады» деген ой айтады. Бұл пікір, бір жағынан, айтыстың сол дәуірде ерекше жанданған әдеби үлгі, жаңа көркемдік арна болғанын да дәлелдей түседі.
Жіктелуі мен зерттелуі
Ә. Қоңыратбаев XIX ғасырда туған айтыс поэзиясын беске бөліп қарастырады. Бұрынғы зерттеулерде айтыс әдет-ғұрып, қайым, жұмбақ, діни, ақындар айтысы сияқты түрлерге, сондай-ақ бәдік, жар-жар, мал мен адам, өлі мен тірі, салт, қыз бен жігіт, ру айтысы тәрізді тақырыптық тармақтарға жіктеліп келген.
Темірхан Тебегенов әдеби шығармашылық тұрғысынан ақындар айтысын үш салаға бөледі:
- Мұсылмандық ағартушылық айтыстар
- Еларалық-ұлтаралық айтыстар
- Жазбаша айтыстар
Жалпы, зерттеушілер XIX ғасыр айтысының үлгілерін сипаттау өлшемдерін әлі де жан-жақты ойластырып, тереңдете қарастыру қажет екенін атап өтеді.
Мазмұнына қарай екі үлкен арна
Айтыс өлеңдерін әдеби тұрғыдан мазмұны мен тақырыбына қарай екі үлкен түрге бөлуге болады:
1) Тұрмыс-салтқа қатысты айтыстар
Халықтың тұрмыс-тіршілігі, салт-санасы, әдет-ғұрпымен сабақтасып туған үлгілер. Көбіне той-томалақ, ойын-сауық үстінде айтылып, жұрт көңілін көтеруге, сергітуге бағытталған.
2) Ақындардың шын мәніндегі өзара айтысы
Қазақ айтысының күрделі әрі қомақты бөлігін құрайтын сала. Мұнда тартыс күшейіп, тың тақырыптар, көкейкесті ойлар, көркемдік шешімдер айқын көрінеді.
Тұрмыс-салт айтыстарының сипаттары
Алғашқы үлгідегі айтыстар халықтың жиналған ортасында орындалған. Өлең құрылысы жаттауға жеңіл, айтуға ыңғайлы болған. Бұл салада нағыз ақындар айтысындағыдай терең әлеуметтік мәселе мен күрделі ой жарысы жиі кездесе бермейді; керісінше, жеңіл әзіл-қалжың, ойын-сауық сипаты басым келеді. Соған қарамастан, бұл айтыстар халықтың дүниетанымы мен тұрмыс ұғымдарын бойына сіңірген құнды мәдени қабат ретінде назар аударады.
Негізгі салалары
Мұндағы жар-жар мен бәдік — ең көне үлгілердің қатарында. Ал қыз бен жігіт, діни, жұмбақ айтыстары көбіне жұртты көңілдендіріп, ән мен жырдың қызығына бөлейтін думанды ортада кең тараған.
Қыз бен жігіт айтысы: әзіл мен ұтқырлық
Қыз бен жігіт айтысы — ақын жігіт пен ақын қыздың сөз жарысы. Әдетте амандасудан басталып, жарасымды әзіл, әдемі қалжың арқылы тыңдаушыны күлкіге кенелтуге ұласады. Мұнда мақсат қарсыласты кемсіту емес, көпшілікке өнер көрсету, тапқырлықпен жауап табу.
Мысал (үзінді):
Қызға барған ел білсін атағыңды,
Түзетіп ки мұнан соң шапаныңды.
Қыздан көңілі қалмаған қу көкірек,
Қырғызсаңшы бір қап жүн сақалыңды.
Мұндайда жігіт те мақал-мәтелге сүйеніп, ұтқыр уәж айтады: «Сөздің көркі — мақал, адамның көркі — сақал». Сонымен қатар қарсыласының да болар-болмас мінін тауып, қалжыңды іліп әкетуге тырысады.
Діни тақырыптағы айтыстар
Қазақ даласына ислам діні тараған кезеңнен бастап (деректерде XVII ғасырдан бері), қожа-молдалар мен өзге дін өкілдері поэзияның насихаттағы ықпалын аңғарып, оны кең қолданған. Мақсат — халықты діни ұғымдарға иландыру, имандылыққа тәрбиелеу, сенім талаптарын үйрету болды.
Мұнда Аллаға сену, намаз оқу, ораза ұстау, құран жолын ұстану, пітір-садақа беру туралы ойлар айтылады; сондай-ақ имансыздық пен қарсы келудің салдары ретінде тозақ азабы ескертіледі. Осындай қоғамдық-діни қажеттіліктердің негізінде діни тақырыптағы айтыстар қалыптасты.
Жұмбақ айтысы: білім мен зерденің сыны
Тұрмыс-салтқа қатысты айтыстың тағы бір күрделі саласы — жұмбақ айтысы. Бұл түр ақынның тапқырлығы мен білгірлігіне тікелей байланысты. Жұмбақта жасырылатын нысандар көбіне деректі, таныс заттардан алынады және екі нәрсені салыстыру, ұқсастық табу арқылы өріледі.
Тақырып ауқымы
- Жаратылыс дүниесі, табиғат
- Аспан әлемі
- Жан-жануар, хайуанаттар
- Адам, еңбек, кәсіп құралдары
- Өнер, ілім-білім
Неліктен сирек?
Жұмбақ айтысына қатысушылардың аз болуы — оның күрделілігімен байланысты. Бұл түр айтыскерден кең білімді, жылдам ойлайтын, суырыпсалма әрі дәл жауап таба алатын қабілет талап етеді.
Дегенмен қазақ айтысында мұндай зерделі өнерпаздар аз болмаған. Олардың қатарында Нұржан, Рысжан, Әсет, Шөкей, Сапарғали, Күңбала сияқты айтыскерлер аталады.
Айтыстың бүгінгі жалғастығы
Айтыс — ақынның талантын шыңдайтын үлкен өнер жарысы. Бұл дәстүрді бүгінгі күні де бірқатар танымал айтыскерлер жалғастырып келеді: Сара Тоқтамысова, Айтақын Бұлғақов, Аманжол Әлтаев, Ринат Зайытов, Айбек Қалиев, Айнұр Тұрсынбаева және басқа да өнерпаздар.
Айтыс-думанды сағынған жұрт сөз өнеріне әрдайым мән беріп, әр сөздің салмағын бағалай білсе, айтыс өнері шешендік сайыс, тәрбие мектебі, тапқырлықтың тұғыры ретінде қазақ елімен бірге мәңгі жасай бермек.
Ескерту: Мәтін редакторлық өңдеуден өткізіліп, сөйлем құрылымы, тыныс белгілері және бірізділігі стильдік тұрғыда түзетілді.