Ұлтқа пайдалы адам келсе, бәрiнен бұрын орыс өкiметiнiң атамекенiмiздегi жер саясатын мұқият зерттеп үйренуге тырысыңыз
Ұлт, тіл және рух туралы ойлар
Бұл жинақта ұлттың тұтастығы, тілдің тағдырлық маңызы, рух пен намыс, мәдениет пен мемлекеттілік туралы нақыл сөздер топтастырылды. Әр дәйексөз — бір дәуірдің үні, бір ұрпақтың аманаты.
Негізгі ұғымдар
- Тіл — ұлттық болмыстың өзегі
- Бірлік — бөлінуден жоғары тұратын шарт
- Рух пен намыс — ұлттың қорғаны
- Өнер мен әдебиет — ұлт жанының айғағы
Оқу тәсілі
Дәйексөздерді тақырыптарға бөліп оқыңыз: алдымен тіл туралы ойларды, кейін бірлік пен мемлекет туралы пікірлерді, соңында рух пен мәдениетке қатысты тұжырымдарды. Осылайша мәтіннің ішкі желісі айқынырақ көрінеді.
Ескерту: Дәйексөздердің тілдік нормасы редакциялық тұрғыда ықшамдалып, емле мен тыныс белгілері түзетілді; мағынасы сақталды.
Тіл — ұлттың жаны
«Ұлттың тілі — сол ұлттың жаны, жан дүниесі. Ол жүректі соқтырып тұрған қан тамыры сияқты. Егер қан тамыры бітелсе, жүрек те соғуын тоқтатпай ма?»
«Ұлт үшін тілінен қымбат еш нәрсе жоқ.»
«Ұлт болудың бір емес, бірнеше шарты бар. Соның ең басты, ең негізгі шарты — ұлттық тіл.»
«Тіл жоқ жерде ұлт жоқ.»
«Ұлттың сақталуына да, жоғалуына да себеп болатын ең қуатты нәрсе — тіл. Сөзі жоғалған жұрттың өзі де жоғалады. Өз ұлтына басқа жұртты қосамын дегендер әуелі сол жұрттың тілін аздыруға тырысады.»
«Ана тілінсіз халық болмайды. Тілінен айырылған ұлт — тарихынан, түп-тамырынан айырылған ұлт. Тілсізді ұлт деуге болмайды. Тілінен айырылған халық — ата-бабасының, туған әке-шешесінің атын ұмытқан халық. Ал ондайларды мәңгүрт дейді.»
«Егер біз қазақ деген ұлт болып қалуды қаласақ, қарнымыздың тоқтығын ғана емес, тіліміздің сақталуын да қатар ойлауымыз керек.»
«Ең әуелі ана тілі қажет. Ана тілін білмесең, сен ол ұлттың баласы емессің. Ана тілін білмей тұрып, ұлт білімін ала алмайсың. Ұлт білімі болмаса, әдебиет те болмайды. Әдебиеті жоқ ұлттың өнері де өршімейді.»
«Тіл сақтауға мүмкіндік болса, тіл сақталуға тиіс. Тілімізді қанша сақтасақ, ұлтымызды да сонша сақтаймыз.»
«Тіл байлығы, тіл тазалығы — ұлт қасиетінің, салт-санасының негізгі өнегесі, айқын белгісі.»
Бірлік, мемлекет және жауапкершілік
«Ағалар, “қыпшақ” деген бөлек ұлт жоқ — қазақ деген ұлт бар. Егер әрқайсымыз бөлініп, қыпшақтың, арғынның, үйсіннің көсемі болып кетсек, халқымыз азады.»
«Қазақстан тәуелсіздігінің болашағы үшін — өсіп-өркендеуі, нығаюы үшін — қазақтың, өз ұлтымыздың бірлігі керек.»
«Біздің қазақ ұлтының автономиясы — жерге байлаулы автономия болмақ.»
«Ұлт өзінің мемлекетінсіз ұлт болып өмір сүре алмайды.»
«Экономикалық қауіпсіздік мәселесі — ең алдымен ұлттық қауіпсіздік мәселесі.»
«Ұлт — биліктегілермен емес, қарапайым тұрғындарымен бағаланады.»
Рух, намыс және мінез
«Ұлтына, жұртына қызмет ету — білімнен емес, мінезден.»
«Ұлттық рух — асыл қасиет; ал ұлтшылдық — ұлт ішіндегі жеке адамның көкірек керуі.»
«Өз ұлтын сүю — өзге ұлтты жек көру емес.»
«Әрбір азамат өз ұлтын сүюге тиіс. Терең сүйіспеншілік пен мақтаныш арқылы өзге ұлттарды да танып, құрметтеп, сүйе білуге тиіс.»
«Өз ұлтын сыйламаған, ұлтын мақтаныш тұта алмаған адам — сөз жоқ арамза, тексіз әрі қаңғыбас.»
«Ұлттық мақтаныш — сол ұлттың адамы үшін қасиетті әрі бұзылмас заң.»
«Егер әр ұлт өзін өзгелерден артық санаса, соғысқа бастайтын басты алғышарт — сол.»
Әдебиет, өнер және адамгершілік өлшемі
«Әдебиет пен өнері ұлы болмаған жерде — ұлт та ұлы бола алмайды.»
«Әдебиет — ұлттың жаны. Ұлттық сана, тағдыр, жан жүйесі — көркемөнердің басты тақырыбы. Әдебиет таптық жіктеу арқылы жасалмайды.»
«Ұлттың ұлылығы мен кеудесінің кеңдігін олардың жан-жануарға деген қарым-қатынасынан-ақ байқауға болады.»
«Бір ұлттың тілінде сол ұлттың жері, тарихы, тұрмысы, мінезі айнадай көрінеді. Қазақ тілінде қазақтың кең даласы, бірде тымық түндей тыныш, бірде құйындай екпінді тарихы, үдере көшкен тіршілігі, асықпайтын сабырлы мінезі — бәрі бар. Даласы кең болса, тілі де бай.»
Тарихи ескерту және азаматтық үндеу
«Ұлтқа пайдалы адам болсаңыз, ең алдымен орыс өкіметінің атамекеніміздегі жер саясатын мұқият зерттеп, үйренуге тырысыңыз. Не істеу керегін сол саясаттың өзі-ақ көрсетеді.»
«Біздің шын жүректен әрі асыға күтетін бір-ақ нәрсеміз бар: атамекеніміздің орыс пролетариаты диктатурасынан құтылуы. Біз барша жерлестерімізді ұлттық мұратымыз жолында бір жан, бір тән болып жұмылуға шақырамыз.»
«Ұлттық рухтың негізі — ұлттық тіл. Кешегі Ресей тіліміздің дамуына жол бермеді: ол кезде ұлттық басылымдар шығару құқығымыз жоқ еді.»
«Орысты ренжітсең — Мәскеуге барады, қазақты ренжітсең — қайда барады? Өзіңнің алдыңа айналып келеді, Асанбай. Орыстың артында Мәскеуі бар. Қазақтың артында Мәскеуі жоқ; қазақтың Мәскеуі — біз. Қолыңнан келгенше қазақты жылатпауға тырыс, қорлыққа берме. Қорлыққа көнген халық ертең зорлыққа да көнгіш, ынжық болып кетеді. Ұлт өз мүддесін өзі қорғай алатын дәрежеге жетуі керек. Кезінде жанды сақтасақ дедік — ол дәуір өтті. Енді рухты, намысты сақтауымыз керек.»
«Ұлт тағдыры — аналардың қолында.»
«Ұлтты күшейтудің бірінші тетігі — тіл.»
«Өз тілінде сөйлеген, өз тілінде жазған жұрттың ұлттығы еш уақытта жоғалмайды.»
Қоғам, құрмет және жауап
«Ұл тәрбиелей отырып — халықты тәрбиелейміз, қыз тәрбиелей отырып — ұлт тәрбиелейміз.»
«Өз ұлтын сыйламау, оны мақтаныш етпеу — сатқындық.»
«Әкеңді білмеген — түк емес; қалың елдің ішінен ұлтыңды білмеген — сұмдық.»
«Өзіңе ұнаған кәсібіңмен шұғылданып, өз ұлтыңның туын көкке көтере алсаң — бақыт деген осы.»
«Егер Қазақстанды мекендейтін көп ұлттың әрбір азаматы Қазақстанды, қазақты, оның тілін, салт-дәстүрін, мінез-құлқын, жер-суын Бельгерше түсініп, Бельгерше біліп, Бельгерше сыйлап-құрметтесе — бұл елде жұмақ орнар еді.»
«Өз ана тілін менсінбейтіндер — өз ұлтын үш рет өлтіргендер.»
«Өзге ұлттың орыстанған өкілдері шовинизмге келгенде орыстардың өзінен асып түседі.»