Егеменді еліміздің ертеңгі болашағы жас ұрпақ тәрбиесі
Отбасы • Тәрбие • Болашақ
Отбасы – адамзат қоғамының ең шағын үлгісі. Дүниеге келген сәбидің тәндік дамуына жағдай жасап, өмір бойы рухани кемелденуіне жол ашып, оны тұлға ретінде қалыптастыратын орта – ең алдымен отбасы. Сондықтан бала тәрбиесі – жай міндет емес, күн сайын жаңарып отыратын жауапкершілік.
Тәрбие сөзбен емес, үлгімен беріледі
Тәрбие қоғамдағы өзгерістермен қатар жүріп, отбасындағы қарым-қатынас мәдениеті арқылы бекіді. Балаға «дұрыс бол» деу оңай, ал сол дұрыстықты күнделікті өмірде көрсету – әлдеқайда маңызды. Үйдегі сөйлеу мәнері, бір-біріне деген сыйластық, ұсақ-түйекке дейінгі әдеп (дастархан басындағы тәртіп, қонақ күту, киіну мәдениеті) – бәрі баланың мінезі мен құндылықтарын қалыптастырады.
Нақты қағида
Бала – ең алдымен көргенін қайталайтын айна. Дөрекілік, қорлау, кикілжің жиі болатын үйде өскен бала сол үлгіні қалыпты нәрсе ретінде қабылдауы мүмкін.
Еңбек – әлеуметтік тәжірибе, білім – бағыт
Баланың тұлғалық қасиетін жетілдіретін маңызды жағдайдың бірі – отбасындағы және отбасынан тыс атқарылатын еңбек. Күнделікті тұрмыс қажеттігінен туындайтын қарапайым жұмыс баланы әлеуметтік қатынасқа енгізіп, ересек өмірге дайындайды. Еңбек барысында жауапкершілік артып, «істің нәтижесі өзіме байланысты» деген түсінік қалыптасады.
Үйдегі дағды
- Үй жинауға, ыдыс-аяқ реттеуге кезекпен қатыстыру
- Киімін, оқу құралын өзіне жинауды үйрету
- Қарапайым жоспар құру: «бүгін не істеймін?»
Қоғамдық пайдалы іс
- Гүл, ағаш егу, аула көгалдандыруға қатысу
- Мектеппен бірлесе шағын шараларға атсалысу
- Тәртіп пен жауапкершілікті «жазаға» емес, міндетке сүйеу
Үйде балаларды жазуға-сызуға, ауызша есепке машықтандыру, қызықты әңгіме айтып беру – пайдалы әдет. Бірақ мұны үй шаруасымен ұштастырса, бала әрі білімге құштар болып, әрі еңбекке дағдыланады. Еңбек пен білім – егіз ұғым екенін ұмытпау керек.
Тәртіптің өзегі: күн ырғағы және тұрақтылық
Баланың уақытының басым бөлігі сәби шағынан бастап отбасында өтеді. Оның өмірін, іс-әрекетін, демалысын бірқалыпты ұйымдастыру үшін ұтымды күн ырғағы қажет. Күн ырғағы – өмір тәртібі. Тұрақты режим қалыптасқанда бала өз міндетін орындауға дағдыланып, өзін-өзі реттеуді үйренеді.
Күнделікті әдеттердің тәрбиелік күші
Тазалық
«Бет-қолыңды жу, тісіңді тазала» деген талап – ұқыптылық пен өзін құрметтеудің бастауы.
Адалдық
«Өтірік айтпа, біреудің затын рұқсатсыз алма» – шыншылдық пен жауапкершілікке үйретеді.
Жаза емес, түсіндіру: қарым-қатынас мәдениеті
Баланы үнемі ұрып-соғу немесе қателігі үшін қатал жазалау – тәрбиенің басты тәсілі емес. Ақылмен, мысал келтіріп, сабырмен түсіндіру әлдеқайда нәтижелі. Жақсы сөз – жан азығы: балаға сенім беретін, бағыт көрсететін сөз оның ішкі дүниесін оятады.
Ата-анаға пайдалы сұрақ
Балаңыздан жат қылық байқасаңыз, алдымен сырттан кінә іздеуден гөрі: «Мен қай жерде қателестім? Қандай әдетті уақытында бекітпедім?» деп ойлану тиімді. Тәрбие – отбасынан басталады.
Мектеп пен отбасы: ортақ мақсат, ортақ жауапкершілік
Егемен елдің ертеңі – жас ұрпақ. Білімді, дені сау, мәдениетті азамат өсіру үшін мектеп пен ата-ана ынтымақтаса әрекет етуі керек. Балаға «уақытым жоқ» деп жолын жабу оңай; ал оның күніне аз ғана уақыт бөліп, жолда келе жатып сөйлесу, үй шаруасын істеп жүріп пікір алмасу – әлдеқайда пайдалы. Бала мектептегі жайды, достары туралы ойларын бөліскісі келеді: тыңдау арқылы оның ойлауын, өзіне сенімін қалыптастырамыз.
Маңызды ереже
Арнайы «әңгімелесетін уақыт» күтпей-ақ қойыңыз: күнделікті әрекеттердің ішінде-ақ балаңызбен ашық сөйлесіңіз. Балаға жауап беру – оның тұлғасын мойындау.
Ұлттық құндылық және ана тілінің орны
Ана тілінің тағдыры – отбасынан басталады. Рухани байлық, дүниетаным, иман, ұлттық болмыс балаға ең алдымен үйдегі тіл арқылы сіңеді. Халықтың сарқылмас рухани қазынасынан сусындап өскен ұрпақ өз дәстүрлі ұлттық дүниетанымын сақтай отырып, әлемдік өркениет жетістіктерін де терең меңгере алады.
Халық даналығы
«Тәрбие басы – тал бесік.»
«Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің.»
«Балалы үй – базар, баласыз үй – мазар.»
Тәрбиенің мақсаты: «үздік оқушы» емес, «Адам»
Қай заманда да қоғам жас ұрпақ тәрбиесіне ерекше мән берген. Өркениетке ұмтылған ел, ең алдымен, білім мен тәрбиені қатар қояды. Тәрбиенің мақсаты – пәнді мінсіз меңгерген оқушы ғана емес, ең бастысы – адамгершілігі жоғары, жауапкершілігі берік, кішіпейіл әрі мейірімді тұлға қалыптастыру.
Қорытынды ой
Бала – болашақ. Балаларымызды қалай тәрбиелесек, ертеңіміз де солай қалыптасады. Ұл тәрбиелей отырып – жер иесін, қыз тәрбиелей отырып – ұлттың келешегін тәрбиелейміз. Сондықтан тәлім-тәрбиені қоғам болып, ұстаздар болып, ең бастысы ата-ана болып бірлесе қолға алсақ, болашағымыз жарқын болады.
Балаларды отансүйгіштікке, ата-баба салт-дәстүрін құрметтеуге баулу – баршаға ортақ міндет.