Құнанбай жорға Жұмабайды Сүйіндік пен Сүгірлерге жіберіп
Назарларыңызға Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясының қысқаша мазмұнын ұсынамыз.
Құнанбай елі әдетте күздеуден алғашқы қар түспей көшпейтін. Бірақ бұл жылы ол маңындағы Жігітек, Көтібақ, Топай, Торғай сияқты сыбайлас отырған аталас елдерге көш-қонның жөн-жосығын айтпастан, күземді өзгелерден ерекше ерте алды.
Ерте көш және алғашқы тоқтаулар
Күздеуден жедел қозғалған Құнанбай ауылдары Қызылшоқы, Қыдыр мен Көлқайнарға жетеді. Құнанбай қасына Майбасарды ертіп, Шыңғысқа бет алады.
Кешке қарай ол үлкен бәйбішесі Күнкенің ауылына түседі. Бұл күні сыбаға алып келген әйел қонақ көп еді. Үй ішінде Құнанбайдың тоқал шешесі Таңшолпан, Ақбердінің шешесі, кәрі жеңгесі Бөпей, сондай-ақ Жұман, Жортар және Ырсайдың шешелері отырады. Олардың көбі Ырғызбай мен Өскенбайдың тоқалдарынан тараған туыстар болатын.
Ертеңіне Ырғызбайдың жиырма ауылы тағы да дүркірей көшіп, Шыңғыстың жуан ортасын бетке алады.
Бөкенші–Барсақ көші және қоныс дауы
Алты күннен соң Құнанбай ауылы жүрген жолмен тағы бір мол көш көрінеді. Бұл — Бөкенші мен Барсақ көші. Көш басында Сүйіндік, Сүгір және Жексен келеді.
Бірақ олардың қыстауларын Құнанбай ауылы тұтасымен мекендеп алған еді. Жексендер ашуланып, ел шабуға да ниеттенеді, алайда Құнанбайға дәті бармайды. Құнанбай оларға құр қырат төбе-қоныстарды ұсынғанымен, олар көнбестен, сол араға орнығып алады.
Құнанбай жорға Жұмабайды Сүйіндік пен Сүгірге жіберіп: «Ана Қарауыл, Балпаң, Талшоқы, Шалқар бойынан таңдаған қоныстарын алсын. Көпке мұрындық болмай, тез барып орнықсын» — деп бұйырады.
Шаруалар жиыны
Сүйіндік пен Сүгір көш-қон қамымен қыбырлай бастағанда, Барсақтан шыққан Дәркембай оларды тоқтатады. Көп ұзамай Сүгір, Дәркембай, Түсіп, Жексен және Сүйіндік қатысқан қара шаруа жиыны өтіп, ел наразылығын Құнанбайға жеткізуге Түсіп жіберілетін болады.
Қақтығыстардың ушығуы
Сол күні Түсіп Құнанбайға барып наразылықты жеткізеді. Құнанбай ашуланып: «Біздің ел де наразы. Бөбең мен Кішекең елдегі Керей, Уақ, Сыбан малын үнемі ұрлайды. Сен де одан шет емессің. Бәрің жазықтысыңдар. Алысқысы келсе, кіріссін. Сөзімді тегіс жеткіз» — дейді. Екеуі осылай екі айырылып кетеді.
Майбасардың екі атшабары — Қамысбай мен Жұмағұл — Үркімбай, Қаумен, Қараша ауылдарына келіп, Керей мен Уақтан ұрланған елу қойды қайтаруды талап етеді. Кейін Қараша Байдалымен ақылдасуға аттанып кетеді.
Шай қайнатым уақыт өтпей атшабарлар Байдалыға да, оның «ұры» атанған жігітіне де барып, арылдай сөйлейді. Аз уақытта оларды қанға бояп, қуып жібереді. Жан сауғалаған Қамысбай мен Жұмағұл Қарашоқыдағы Құнанбай ауылына тура тартады.
Үркімбайды ұстау әрекеті
Құнанбай қасында Байсал, Майбасар, Құлыншақтың батыр ұлдарынан Наданбай, Манас, Ырғызбайдан — Жұман, Төлепберді және өзге де жігіттер отырған еді. Жағдайды естіген соң, Құнанбай жігіттерін жинап, Үркімбайды ұстап әкелуді бұйырады.
Олар Үркімбай ауылындағы ер басының бәрін сабалап, Үркімбайдың өзін артына байлап қайтады. Бірақ жолай Қараша 40–50 жігітпен қарсы шығады: қолдарында — шоқпар мен сойыл.
Айқаста Жігітек қолы басым түсіп, Үркімбайды алып қалады. Оны қайтарып ала алмаған Құнанбай тобы амалсыз шегінеді.
Көшті зорлап жылжыту және Бөжейге шапқын
Қызылшоқыдағы Бөкенші көші әлі де орнынан қозғала қоймайды. Алғашқы қар түседі. Құнанбай Майбасарға он шақты жігіт қосып, Бөкеншіні Талшоқы мен Қарауылға көшіруді бұйырады. Бөкеншілер еріксіз көшіп кетеді.
Осыдан кейін Құнанбай бір-екі күн ішінде ешкімге білдірмей қалың қол жинайды. Ол Көтібақ руындағы Байсалға ата қонысы Тобықтыны Бөжейден тартып алып бермек болады. Ат-күшіне мінген қалың топ Бөжей ауылына бет алады.
Бұл кезде Жігітек руының ірілері Бөжейде отырғанымен, қолдағы жігіттері аз еді. Құнанбай кенеттен басып кіріп, бәрін тұтқындайды. Ақсақал, қарасақалдардың бәріне дүре соқтырады.
Бөжейді арашалау
Кезек Бөжейге келгенде, Қамысбай оны ұра берген сәтте Көтібақтың Пұшарбайы өз денесімен Бөжейді жауып қалады. Себебі бұл екеуі бұрыннан дос болатын.
Құнанбай ашуға мініп, екеуін де жазалауды бұйырады. Артынша Байсал да қарсы шығады. Құнанбай айтқанынан қайтпаған соң, Байсал өз рулас жігіттерін лезде бөліп алып кетеді.
Дүре соғу тоқтаған кезде Құнанбай Байсалдан өзге қалған қолымен Қарашоқыға қайта жөнеледі.