Тұсау кесу
Жастар тәрбиесі – қазақы салт-дәстүрде (дөңгелек үстел)
Бұл дөңгелек үстелдің өзегі — оқушылардың бойына халқымыздың рухани байлығын сіңіру, ата дәстүрін танып-білуге, ардақтауға, құрметтеп, мақтан тұтуға тәрбиелеу. Сонымен қатар имандылық пен адамгершілікке баулу, аталы сөзден ғибрат алу, әдептілік пен сыпайылықты орнықтыру көзделеді. Іс-шара барысында оқушылардың ой-өрісін кеңейту, шығармашылық қабілеттерін дамыту да басты назарда болады.
Түрі
Дөңгелек үстел басындағы ой бөлісу.
Әдіс-тәсілі
Сауалнама жүргізу, сұрақ-жауап арқылы талқылау.
Көрнекілігі
Қазақтың ұлттық бұйымдарына арналған презентациялар, салт-дәстүр тақырыбындағы бейнероликтер.
Кіріспе сөз (мұғалім)
Құрметті ұстаздар мен оқушылар! Бүгінгі «Жастар тәрбиесі – қазақы салт-дәстүрде» атты дөңгелек үстелімізді бастауға рұқсат етіңіздер. Басқосуымызды «Қазағымның дәстүрлері» атты әнмен ашуды ұсынамыз.
Қай заманда да адамзат алдында тұратын ең үлкен міндеттердің бірі — өз ісін, өмірін жалғастыратын салауатты да саналы ұрпақ тәрбиелеу. Адамның рухани жетілуі — тәрбие үдерісі арқылы қалыптасады.
Жасөспірімдерді жан-жақты қабілетті, әдепті азамат етіп өсіруде халықтық салт-дәстүрлердің, тыйым сөздердің тәлім-тәрбиелік және білім-танымдық рөлі айрықша. Ұлттық тәрбие салт-дәстүр мен әдет-ғұрыпты сақтай отырып, мейірім мен парасатқа, адамгершілік пен имандылыққа баулиды.
Қазақ халқы — рухани байлықтың заңды мұрагері. Ежелгі ата-бабаларымыздың салт-дәстүрлері, даналық сөздері мен әдеп қағидалары сан ғасыр бойы ұрпағын өнегелі, өнерлі, ар-ожданы биік, намысқой азамат етіп тәрбиелеп келгені — тарихи шындық.
Ендеше, осы құндылықтарды ой елегінен өткізе отырып, келесі бөлімде сөз кезегін оқушыларға берейік.
Бесік тойы
Салт-дәстүрдің тәрбиелік өзегіСауалнама сұрақтары
- Бесікке салу рәсіміне кімдер жиналған?
- Ертеде бесіктің үстін немен жауып қойған?
- Бесікке салған адамға үй иесі ризашылығын қалай білдірген?
Бесікке салу тойы, әдетте, барынша салтанатты өтеді. Рәсімге ауыл әйелдері, балалар, көрші-қолаң, дос-жаран жиналып, арнайы ас дайындалып, шашу шашылады. Бесікті ісмер шеберлер жасап, оны құрметпен әзірлейді.
Нәрестені бесікке кез келген адам салмайды: елге сыйлы, көп балалы, өнегелі бәйбіше лайық саналған. Ол әйел сәбиге арнап иткөйлек тігіп әкеледі. Иткөйлектің жағасы болмайды, жеңі өңірмен тұтас қиылып, тігісі екі бүйірінде ғана жүргізіледі. Тігіс нәрестенің денесіне батпасын деп, көбіне сыртына қарай жөрмеп тігеді.
Бала бесікке қырқынан шыққан соң салынады, оған дейін жөргекте болады. Сол күні қарын шашы алынып, молда азан шақырып ат қояды: жаңа есім жұртқа жария етіліп, кейін нәрестенің екі құлағына да анықтап айтылады.
Ырымдағы «жеті жабу»
Ертеде бесіктің үстіне қамшы, жүген, тон, шапан, кебенек, жабу, көрпе сияқты жеті түрлі бұйым жабатын болған. Бұл — жақсы ниетке құрылған ырым: жүген мен қамшы — «ат үстінен түспейтін ер болсын», тон мен шапан — «көпшіл, халықшыл болсын», кебенек — «өжет, ер мінезді болсын» деген тілек.
Бесікке салған адамға үй иесі ризашылығын сақина, жүзік, білезік, сырға, мата секілді бағалы сыйлықпен білдірген. Ал азан шақырып ат қойған молдаға да лайықты құрмет көрсетіліп, ат жетектетіп жіберу дәстүрі болған.
Тұсау кесу
Бала бесіктен шығып, еңбектен өтіп, қаз-қаз баса бастағанда, қазақ халқы оның алғашқы қадамын ерекше мәнге балаған. «Өз аяғымен туған жердің топырағын басып, із қалдырды» деп қуанып, болашақ жолы ашық болсын деген ниетпен тұсаукесер рәсімін өткізген.
Тұсау кесуге де жұрт шақырылып, мал сойылып, дастарқан жайылады. Баланың әжесі ала-құла шуда жіптен екі-үш қарыс дайындап, оны ауылдағы желаяқ, пысық әйелге ұсынып: «Тұсауын сен кес, пысық болсын» деген тілек айтады. Әлгі кісі ала жіпті баланың екі аяғына тұсамысша байлап, ортасынан кеседі де, баланы анадайда күтіп тұрған жақынына қарай тәлтіректей жүргізіп жібереді.
Тұсаукесерде айтылатын тілек
Қаз баса ғой, қарағым, Құтты болсын қадамың. Өмірге аяқ баса бер, Асулардан аса бер.
Тұсау кесу — баланың өмір сапары сәтті болсын деген ақ ниеттен туған ырым әрі Жаратқанға деген шүкіршілік пен тілекке ұласқан тәрбиелік дәстүр. Рәсімді орындаған адамға да сый-сыяпат көрсетіледі.
Сүндет тойы
Нәресте ұл болса, ол төрт-бес жасқа толғанда сүндетке отырғызу тойы жасалады. Бұл — бала өміріндегі айтулы кезеңдердің бірі, отбасылық қуаныш әрі елдік дәстүрдің жалғасы саналған.
Бұл тойда да қазан көтеріліп, ағайын-туған мен дос-жаран жиналып, думанды басқосу өтеді. Сүндет тойы — баланың есейіп келе жатқанын, жауапкершілікке бір қадам жақындағанын білдіретін тәрбиелік мәні терең рәсім.
Тоқым қағу
Бала ашамайға мініп, бәсіресін мінген соң алғаш рет үйінен алысқа шықса, ата-анасы бір малын сойып, тоқым қағар жасайды. Бұл — баланың жолға шығуына ақ тілек айтып, жігерлендіретін, азаматтыққа бастайтын дәстүр.
Осыдан кейін балаға арнайы айыл-тұрман, ер-тоқым, жүген-ноқта, шідер мен кісен, арқан әзірлеу — «бәсірені жабдықтаудың» шарты саналған. Бұның бәрі баланы баулу, еңбекке тәрбиелеу, жауапкершілікке үйрету кезеңімен сабақтас.
Қазақ ұғымында шамамен он жасқа дейінгі кезең «балалық шақ» деп сипатталып, ал одан әрі «еңбек мектебіне кіргізу», яғни іс үйрету, тәрбиені нақтылай түсу басталады. Жасты кезең-кезеңге бөліп, әр белеске лайық салт ұстану — ұлттық тәрбиенің жүйелі көрінісі.
Қорытынды ой
Салт-дәстүрлер — өткеннің сарқыншағы емес, ұрпаққа бағыт беретін тәрбиелік мектеп. Бесік тойынан бастап тұсаукесер, сүндет тойы, тоқым қағуға дейінгі әр рәсімнің өзегінде ақ тілек, жауапкершілік, әдеп, еңбек, елдік сана жатыр. Осындай құндылықтарды танып, қадірлеу — жастар тәрбиесінің берік тірегі.