Абайдың өлеңдерінен эпитеті бар бір шумақ
Алғы сөз
Әдебиет теориясы — әдебиеттану ғылымының сөз өнерінің табиғатын, оның әдістері мен методологиясын, әдеби үдерісті, рухани-эстетикалық құндылықтар мен заңдылықтарды зерттейтін саласы. Ол көркем әдебиеттің барлық қырын жан-жақты ашып көрсетудің маңызды құралы болып табылады.
Әлемдік дәстүрдегі негізгі жіктелім
- Бірінші топ: әдебиеттің қоғам өміріндегі рөлі, өнер мен мәдениет жүйесіндегі орны, әдеби шығармашылықтың тұтас болмысы, суреткер дүниетанымының эстетикалық қуаты, даралық талғам мен ортақ заңдылықтардың үндесуі, әдеби шығармашылыққа тұтас баға беру принциптері.
- Екінші топ: әдебиеттің тарихи дамуы, жанрлардың, тек пен түрдің ортақ заңдылықтарының қалыптасуы, әдеби үдеріс (ағым, бағыт, кезең, дәуір, әдеби байланыс), көркем шығарманы талдау және қабылдау заңдылықтары.
Қазақ әдебиеттануындағы іргелі еңбектер
Қазақ ғалымдарының ішінде әдебиет теориясы туралы алғашқы құнды пікірлер айтқан тұлғалардың бірі — Ш. Уәлиханов. Ол қазақ халық поэзиясының жанрлық түрлерін (жыр, жоқтау, қайым өлең, қара өлең және т.б.) жүйелеуге үлес қосты.
Негіз қалаған еңбек
А. Байтұрсыновтың «Әдебиет танытқышы» (1926; кейінгі басылымдары: 1989, 1991) — осы саладағы іргелі ғылыми еңбек. Алайда бұл құнды мұра алпыс жылдан астам уақыт ғылыми айналымнан тыс қалып келді. «Әдебиет танытқыш» қазақ ұлттық әдебиеттануының негізін қалаған еңбектердің бірі ретінде бағаланады.
Әдебиет теориясы өз пәнінің көркемдік, эстетикалық, стильдік даму деңгейіне қарай үнемі өзгеріп отырады; көркем әдебиет жетістіктері негізінде жаңа бағыттар қалыптасады.
1930–1940 жылдар
- Қ. Жұмалиев — «Әдебиет теориясы» (1938; 1964; 1969): мектептер мен ЖОО-ға арналған.
- Е. Ысмайылов — «Әдебиет теориясының мәселелері» (1940): орта мектеп оқулығы.
1970-жылдар
- З. Қабдолов — «Әдебиет теориясының негіздері» (1970).
- З. Ахметов — «Қазақ өлеңінің құрылысы» (1970), «Өлең сөздің теориясы» (1973): тың пайымдауларымен құнды зерттеулер.
Әдеби тілдің суреттеу тәсілдерін, көркемдегіш құралдарын, сөз байлығын және олардың қыр-сырын білу — сол әдеби тілде сауатты сөйлеп, сауатты жаза білудің шарты. Бұл әдеби тіл нормаларынан ауытқымауға әрі оны көздің қарашығындай сақтауға көмектеседі.
Көркемдегіш құралдар және суреттеу тәсілдері
Суреттеу тәсілдері
Әдебиетте суреттеу тәсілдері кең қолданылады. Оларға мінездеу, портрет, бейнелеу, пейзаж жатады. Суреттеу барысында көрініс, бет-әлпет, қимыл-әрекет, әдет нақты көз алдымызға келетіндей етіп сөзбен баяндалады. Суреттеу әсерлі болса, шығарма да тартымды болады.
Портрет
Портрет — адамның түр-сипатын киімімен, қылығымен қоса суреттеу.
Кезінде келбетсіз болмаған ақсұр шал. Көк бурыл қабағы, селдір мұрт, ұзынша сұйқылт сақалы бет алдын буалдырландырып жіберген. Көзінің алдындағы бірер қыртысы болмаса, жүзін әжім алып жарыматыпты. Ылғи назарын тіктемей, бейтарап қарайтын қоңырқай көзі ештеңе аңғартпайды. Аңда-санда өзінен-өзі бір мырс етіп қояды.
Пейзаж
Пейзаж — табиғатты суреттеу. Кей шығармаларда табиғат кейіпкерлердің қуаныш-қайғысымен астасып беріледі. Мәселен, Ә. Нүрпейісовтің «Қан мен тер» трилогиясындағы бірінші кітаптың «Ымырт» деп аталуы да мәнді: балықшының ауыр тағдыры батып бара жатқан ымырт бейнесімен қатар өріледі.
Кешкі ымырт тез тұтасып, төңірек тұнжырай бастады. Еламан ертең болмаса, ауды бүгін басқа жерге аударып салуға үлгере алмасын білді. Шынында, бұл кезде батып бара жатқан күн алыстағы жалдың біріне иек сүйеп, еңкейіп қалған еді. Құбыла бет тұтас қызарып, жел жыртып, дода-додасы шыққан бұлт батар күннің шапағатына бауырын бояп, алаулап атты. Апырай… деп Еламан құбыла беттен көз алмай, ұзақ қарады. Кезегі келгенде күн басына да зауал төніп, бар әлем тіл тартпай, түн құшағына кіріп бара жатқандай…
Бар әлем бүркеу. Суық жел ызғырып, төңірек шаңытып тұр. Қабағын түйген қытымыр күннен қыстың таяу тұрған қаһары сезіледі. Еламан күн мінезін жақтырмай, жүрегі мұздап тұр еді, қасына қауқылдап сөйлесіп бір топ кісі келді.
Композиция және сюжет
Композиция
Оқиғаның басталуы, өрбуі, аяқталуы — барлығы біртұтас композицияны құрайды. Кейде табиғаттың немесе адамның көңіл-күйінің суреттелуі де композициялық тұтастық ретінде қабылданады.
Мысал: «Көксерек» композициясы (қысқаша)
- Қасқырдың інінен бөлтірікті әкелу.
- Құрмаштың асырауы, әженің сақтандыруы, баланың тыңдамауы.
- Көксеректің ауыл иттерінен ығуы, кейін үйірге қосылуы.
- Ауыл малына ауыз салуы, ақыры Құрмашқа тап беруі.
- Оқиғаның Аққасқа ит пен аңшылардың Көксеректі өлтіруімен аяқталуы.
Баяндау
Баяндау — жазушының болған, естіген немесе ойластырған оқиғаны көркем шығарма арқылы оқырманға жеткізу тәсілі. М. Әуезов «Көксерек» әңгімесін баяндау үлгісінде жазған.
Сюжет
Сюжет — адамдардың әрекеті мен қарым-қатынасынан туындайтын оқиғалар жүйесі. Композицияның әрбір элементі сюжеттік бөлшек ретінде қарастырылады.
Мысалы, «Балықшы мен балық» ертегісінде кемпірдің патша болып, әмір беруі — бір сюжеттік көрініс; балықшының алтын балыққа барып, кемпір тілегін жеткізуі және балықтың теңіз түбіне сүңгіп жоғалуы — тағы бір сюжеттік көрініс.
Экспозиция
Экспозиция — оқиғалы шығарма басталмай тұрып, сол оқиғаның туу себептеріне алдын ала түсінік беретін кіріспе бөлік.
... Кәрі көңіл — ол бір зәр, күні еңкейіп, көлеңке басқан бейуақтай. Самал желі мұздай, көк майсаны сыздай етті. Ызғар сезген бойым бар. Панасыз ел баладай... Аспанда қара бұлт ақ бұлтпен шарпысып, телегей ойнап дауылдатып ол келеді. Соны білмей бұл бала тас ошақтың басында от шашып ойнайды, шашып ойнайды. Қамыққан қамқор қаны... Бағлан қаны.
Пьесадағы абыз сөзі қайғылы оқиғаны алдын ала сездіріп, Еңлік пен Кебектің тағдырын меңзейді.
Эпиграф
Эпиграф — қаламгердің шығарманың мазмұны мен идеясына сай алдына келтіретін нақыл сөздері немесе өлең жолдары.
Мысал
Қайда екен, шіркін, сол жылдар,
Махаббат, қызық мол жылдар?
Ақырын-ақырын жылыстап,
Алыстап кетті-ау құрғырлар!
Ә. Нұршайықов «Махаббат, қызық мол жылдар» кітабына А. Құнанбаев өлеңінен алынған эпиграф
Батырлық тақырыбындағы шығармаға «Батыр туса — ел ырысы, жаңбыр жауса — жер ырысы» сияқты мақал да эпиграф бола алады.
Эпизод
Эпизод — шығарма сюжетіндегі жеке оқиға, шағын көрініс.
Есін жиып, көзін ашқанда көргені — ұлын құшақтап, ботадай боздаған әйелі мен қолын айқастыра телміріп тұрған ақ халатты дәрігер жігіт. Дәрігер жігіт бұған жымиып қарап, алғаш сұрағаны:
— Қай жеріңіз ауырады? — деген сөз болды.
— Екі аяғымның басы сыздап, шыдатпай жатыр, — деді Аспан.
Хирург жігіт ұлын құшақтап отырған әйелге жалт қарады.
— Жүз жасайсыз, — деді де тез-тез басып шыға жөнелді.
Әйелі солқылдап жылауын одан әрі үдете түсті. Жанындағы он жасар ұлы кәперсіз: беті қабартып, үсіктің таңбалары мүлдем өзгертіп жіберген әкесін танымай қалды ма, үрке қарайды.
Монолог және диалог
Монолог
Монолог екіге бөлінеді: ішкі монолог және сыртқы монолог.
Ішкі монолог
Кейіпкердің іштей өз-өзімен сөйлесуі. Мысалы, С. Көбеевтің «Қалың мал» романында Итбай Тұрлығұл құда түсуге келгендерге байланысты іштей ойға беріледі:
... Егер Ғайшажанды айттыра келген болса, он құлынды бие сұрасам ба екен, болмаса таза мың теңге ақша сұрасам ба екен. Қой, ақшадан да он құлынды бие дұрыс болар, бес-алты жылда, құдай бұйырса, жүзге тарта жылқы болмай ма? Жазғы қызығының өзі қандай: үйдің сыртына ұзын желіні құрып, құлындарды шыңғыртып байлап жатқан қандай?... Құдай тілекті берсе, мұратқа жетсем!
Сыртқы монолог
Кейіпкердің біреуге не көпшілікке арнап, сөзін бөлмей ойын жеткізуі. Қазыбек бидің Қоңтажы ханға айтқан сөзі — сыртқы монологтың үлгісі:
Біз — қазақ деген елміз. Ешкімге соқтықпай, жай жатқан елміз. Атадан ұл туса, құл боламын деп тумайды, анадан қыз туса, күң боламын деп тумайды. Ұл мен қызды қаматып отыра алмайтын елміз. Сен — қалмақ, біз — қазақ, қарпысқалы келгенбіз. Табысуға көнбесең, шабысқалы келгенбіз. Сен — қабылан болсаң, мен — арыстан, алысқалы келгенбіз...
Диалог
Диалог — екі немесе бірнеше адамның кезектесіп сөйлесуі. Диалогта ой көбіне қысқа, ықшам беріледі; сөйлемдер толық құрылмауы да мүмкін.
— Балалар, мына сөз дұрыс жазылған ба?
— Дұрыс емес.
— Қалай жазылуы керек?
— Сызықша арқылы.
— Не себепті?
— Қос сөз.
— Сәкен дұрыс айтты ма?
— Иә.
Троптар мен фигуралар: қысқаша анықтамалар және мысалдар
Теңеу
Теңеу — заттың не құбылыстың сыр-сипатын, белгі-бедерін, қадір-қасиетін басқа затпен не құбылыспен салыстыра суреттеп, айрықша мән беру.
Теңеудің жасалу жолдары (Қ. Жұмалиев бойынша)
- -дай, -дей, -тай, -тей, -дайын, -дейін жұрнақтары арқылы
- -ша, -ше жұрнақтары арқылы
- секілді, сияқты, тәрізді сөздері арқылы
- бейне сөзі арқылы
- тең сөзі арқылы
- ұқсас сөзі арқылы
... Ожымбай қияда қомданған алып бүркітше екі иығын қозғап қойып сөз бастады. Сыбығын енді асықпай бозторғайдың үніндей шырылдата бастап, жан сезімді қытықтағандай әдемі бұлбұл үніне ауысты.С. Жүнісов, «Ақан сері» романынан
Жүрегіңде бар жалын,
Жыры бейне кең дала...
Тегеште тез көпірген сүтке теңбіз.Қ. Бекхожин
Эпитет
Эпитет — заттың не құбылыстың айрықша сипаты мен сапасын айқындап, көріктендіру үшін қолданылатын анықтауыш.
Кәмшат бөрік, ақ тамақ, қара қасты
Сұлу қыздың көріп пе ең мұндай түрін?
Бұраң бел, бойы сұлу, түзу аяқ
Болады осындай қыз некен-саяқ.
Метафора және құбылту
Метафора — суреттеліп отырған зат не құбылысты айқындау үшін оны ұқсас басқа затқа не құбылысқа балап айту; ауыс мағына тудыратын тәсіл. Құбылту — сөзді тура мағынада емес, астарлы мағынада қолданып, шындықты бейнелеп (кейде перделеп) таныту.
Түн. Аспан — жасыл жайма. Жұлдыз — ақық,
Бұлақ — қыз, шолпы таққан сылдыратып.
Көк — заңғар. Дала — шалқар. Бұл сұлулық
Тұр менің жүрегімнен жыр құлатып.
Метафоралаудың негізгі қырлары
- Сыртқы белгі негізінде: есіктің кілті — мәселенің кілті.
- Ішкі мазмұн негізінде: түлкі — айлакерлік; қой — момындық/ынжықтық.
- Қолданыстың кеңеюі: «құрықталды» (жылқыға тән) — «адам құрықталды» (кеңейген қолданыс).
Тілдік метафора (үлгілер)
- Тұлға ұқсастығы: адамның көзі — бұлақтың көзі, істің көзі.
- Қимыл ұқсастығы: адамның тілі — сағаттың тілі, техниканың тілі.
- Қызмет ұқсастығы: адамның басы — ел басы.
- Ұғым қатынасы: жіңішке (жіп) — жіңішке (бел).
Поэтикалық метафора (мысалдар)
- шөл кемесі — түйе
- ақ алтын — мақта
- сары алтын — бидай
- қара алтын — көмір
Метонимия
Метонимия — іргелестік, шектестік негізінде бір заттың атауын екінші заттың атауы ретінде қолдану; көп мағынаны ықшамдап, бір сөзбен жеткізуге мүмкіндік береді.
Мысалы, «Байтал шауып, бәйге алмас» мәтелінде байтал сөзінің астарында әйел бейнесі меңзеледі.
Метонимия түрлері (негізгі үлгілер)
- Қимыл-әрекет пен нәтижесі: «ою оймау» (қимыл) — «ою» (зат).
- Зат пен ішкі мазмұн: «Ауыл оянды» (халық оянды).
- Материал мен бұйым: «құндыз», «жібек» (материал арқылы киімді меңзеу).
- Автор мен шығарма: «Абайды сүйсең...» (Абай шығармаларын).
- Сапалық сын есімнің заттануы: «қара жамылды» (қайғы).
Синекдоха
Синекдоха — бүтіннің орнына бөлшекті, бөлшектің орнына бүтінді қолдану арқылы ойды әсерлі, ықшам жеткізетін көркемдік тәсіл.
Жығылғанды тұрғызсаң,
Жылағанды уатсаң,
Қисайғанды түзетсең,
Сұлтан ием жасапты.
Мұндағы «жығылған», «жылаған», «қисайған» — жәбір көріп, жапа шеккен адамдарды меңзейді. «Сәкенді оқыдым» деген тіркесте де Сәкеннің шығармалары айтылып тұр.
Кейіптеу
Кейіптеу — жансыз заттарды, табиғат құбылыстарын адамға тән әрекетпен, мінезбен суреттеу.
Күн жоқта кісімсінер жұлдыз бен ай,
Ол қайтсін қара түнде жарқылдамай?
Азалы ақ көрпесін сілке тастап,
Жер күлімдер өзіне беріп шырай.
Гипербола және литота
Гипербола
Затты не құбылысты өз шамасынан асыра, ұлғайтып суреттеу.
Келбетіне қараса,
Омырауы даладай,
...
Тарланды мінер ме екенбіз?Ақтамберді
Литота
Затты не құбылысты өз шамасынан кемітіп, кішірейте суреттеу.
... От орнындай тұяқтан
Оймақтайы қалыпты...«Ер Тарғын» жырынан
Ирония және сарказм
Ирония
Ұнамаған, келеңсіз жайтты жеңіл, астарлы кекесінмен айту.
Дедім мен: Құтты болсын шекпеніңіз,
Артқыға қандай егін еккеніңіз!
Жусақ та денемізден кетер емес,
Сондағы тұқым шашып сепкеніңіз.С. Торайғыров
Сарказм
Ащы мысқылмен, мазақтай суреттеу.
Хан емессің, қасқырсың,
Қас албасты басқырсың!
Достарың келіп табалап,
Дұшпаның сені басқа ұрсын!Махамбет
Шендестіру
Шендестіру — екі нәрсені не құбылысты қарама-қарсы қою арқылы әсерлі суреттеу.
Сен алтынсың — мен пұлмын,
Сен жібексің — мен жүнмін,
Сен сұлтансың — мен құлмын,
Сен сұңқарсың — мен қумын.
Аллегория
Аллегория — дерексіз ұғымды деректі бейне арқылы беру. Мысалы, «Түлкі мен ешкі» ертегісінде түлкі — қулық пен зорлықтың, ешкі — аңқаулықтың бейнесі ретінде көрінеді.
Анафора және эпифора
Анафора
Өлең жолдарының басында бір сөздің бірнеше рет қайталануы.
Отан — менің ата-анам,
Отан — досым, бауырым.
Отан — өлкем, астанам,
Отан — туған ауылым.
Эпифора
Өлең тармақтарының соңында (немесе ой ағымының аяқ жағында) бір сөздің қайталанып келуі.
Кетеген болса, түйең жау,
Тебеген болса, биең жау,
Ұрысқақ болса, ұлың жау,
Керіскек болса, келін жау.Үмбетей
Егіздеу
Егіздеу — екі нәрсені, құбылысты немесе ұғым мен сезімді қатар қойып, ұқсата, салыстыра суреттеу тәсілі.
... Көл қорыған сен едің,
Сен де айырылдың көліңнен.
Ел қорыған мен едім,
Мен де айырылдым елімнен.
Аспандап ұшқан қызғыш құс,
Сені көлден айырған —
Лашын құстың екпіні.
Мені елден айырған —
Хан Жәңгірдің тепкіні.
Ассонанс және аллитерация
Ассонанс
Шумақтың немесе тармақтардың басында дауысты дыбыстардың үйлесіп қайталануы арқылы үндік әсер тудыру.
Ереуіл атқа ер салмай,
Егеулі найза қолға алмай,
Еңку-еңку жер шалмай,
Ерлердің ісі бітер ме?!Махамбет
Аллитерация
Дауыссыз дыбыстардың (әсіресе қатаңдардың) қайталануы арқылы ырғақ пен қуатты әсерді күшейту.
Көптер көзін тіккендей,
Көп соңына түскендей,
Көптің несін алыппын?!
Көп кісіден анықпын!Махамбет
Өлең құрылысы: ақ өлең, шумақ, ұйқас
Ақ өлең
Ақ өлең — ұйқассыз, бірақ екпін мен ырғақ үйлескен өлең жолдары. Бұл тәсіл көбінесе жыраулар мен шешендердің тіліне жақын қалыптасқан.
Қатынасы биік көлдерден
Қатар түзеп қу ұшар.
Алға сап тез оқ ата көрмеңіз,
Қандыауыздан сыйлы жебе сайламай.
Атаның ұлы ер жігітке
Арту-арту оқ келер,
Оңған қатты сөз келер.
Ақ өлеңнің көркемдік табиғаты Еуропа және орыс поэзиясы дәстүрінде жан-жақты қарастырылған; бұл туралы М. Әуезов, М. Мақатаев, З. Қабдолов еңбектерінде де ғылыми пікірлер бар.
Шумақ
Шумақ — бірнеше тармақтан ұйқас арқылы құралып, ішкі мазмұнды ашатын өлең құрылысы. Өлең шумақтарында суреттеу, оқиға, көңіл-күй, сезім және басқа да көркемдік мазмұн беріледі.
Сәлем айт, барсаң Абайға,
Кеңесі кеткен талайға.
Ауырды жеңген қара жер,
Сабырлы болсын қалайда!
Бір жұтқан судай дүниесін,
Ащысын татып күймесін.
Жапанға біткен бәйтерек,
Жалғызбын деп жүрмесін.
Кемелге келген асыл-ай,
Тасқынды тәңір басуы-ай.
Нар көтерген ауырға
Арқасын тоссын жасымай!
Ұйқас
Ұйқас — шумақтың соңғы тармақтарындағы дыбыстардың өзара үндесіп келуі; өлеңнің мазмұны мен формасын ұйыстыратын негізгі белгілердің бірі.
Таулардан өзен ағар сарқыраған,
Айнадай сәуле беріп жарқыраған.
Жел соқса, ыстық соқса, бір қалыпта
Аралап тау мен тасты арқыраған.
Ұйқас түрлері (қысқаша)
Ұйқастың қара өлең ұйқасы, аралас, шалыс, ерікті, егіз, шұбыртпалы сияқты түрлері бар.
Қара өлең ұйқасы
1, 2, 4 жолдар өзара ұйқасады, 3 жол бөлек келеді.
Арқаның кербез сұлу Көкшетауы, а
Дамылсыз сұлу бетін жуған жауын, а
Жан-жақтан ертелі-кеш бұлттар келіп, б
Жүреді біліп-кетіп есен-сауын. аС. Сейфуллин, «Көкшетау»
Егіз ұйқас — қатар тұрған екі тармақтың өзара ұйқасуы. (Берілген мәтін осы тұста аяқталады.)