Денсаулығының ширақ шынығуы
Кіріспе: Оқушыларды салауатты өмірге тәрбиелеу
Қазақстанның әлемдегі бәсекеге қабілетті елдер қатарына енуі жолындағы басты шарттардың бірі — халық денсаулығы. Бүгінгі таңда әлеуметтік ахуал, өмір сүру ұзақтығының төмендеуі және қоршаған орта қолайсыздығы көптеген елдер үшін өзекті мәселеге айналды. «Қазақстан–2030» стратегиясында да салауатты өмір салтын ұстану мемлекеттік маңызы бар міндеттердің бірі ретінде айқындалған.
Салауаттылық ұғымы — ұлттың салт-дәстүрі мен мәдени құндылықтарын ұғыну, тәртіп пен тазалықты сақтау, сондай-ақ өз болмысын құрметтеу. Ол ішімдік, есірткі, темекі секілді зиянды әдеттерден бойды аулақ ұстауды, дене мен жан тазалығын сақтауды қамтиды. Тіпті киім кию мәдениеті мен тағамды мөлшермен тұтыну да осы ұстанымның бір бөлігі.
Неге мектептің рөлі шешуші?
- Жасөспірімдердің таңдауы әлеуметтік ортаға тікелей тәуелді.
- Салауатты әдеттерді қалыптастыру үздіксіз тәрбиені қажет етеді.
- Сыныптан тыс жұмыстар тұлғаның құндылықтарын бекітеді.
Қоғамда салауатты өмір салтына деген саналы көзқарастың жеткіліксіздігі жастар денсаулығының әлсіреуіне әкеліп отыр: ағзаның ауруға қарсы тұру қабілеті төмендейді, тез шаршағыштық артады, өмір сапасы нашарлайды. Мұның бәрі тәрбиелік жұмыстың мазмұнын байытып, оны жүйелі түрде ұйымдастыруды талап етеді.
Жастар — елдің ертеңі. Болашақтың жарқын болуы үшін дені сау, рухани дүниесі бай, білімге құштар, еңбекке қабілетті ұрпақ тәрбиелеу — мектептің де, отбасының да ортақ міндеті.
Салауатты өмір салтын қалыптастырудың негізгі қағидаттары
Жауапкершілік
Өз денсаулығына саналы түрде жауап беру.
Жас ерекшелігін ескеру
Баланың табиғи қабылдау мүмкіндігін, сезімталдығын ескеру.
Ғылымилық
Тек дәлелденген дерекке сүйену.
Экологияландыру
Қоршаған ортаның адам ағзасына әсерін түсіндіру.
Ұлттық ерекшелікті сақтау
Салт-дәстүр арқылы салауат құндылықтарын бекіту.
Үздіксіздік және әлеуметтендіру
Дағдыны тұрақты қолдану, қоғамға пайдалы тұлға қалыптастыру.
Бұл бағытта мұғалімнің орны ерекше. Мектептегі нәтижелі жұмыс, түптеп келгенде, әр ұстаздың кәсіби жауапкершілігі мен азаматтық ұстанымына байланысты. Білім туралы заң аясындағы негізгі міндеттердің бірі — оқушы бойында адамгершілік, мәдениет, еңбек пен тұрмыс дағдыларын қалыптастыру. Осы міндеттерді жүйелеуде сынып жетекшісінің рөлі айрықша.
Авторлық тәжірибе 2005–2006 оқу жылынан бастап сынып жетекшілігімен ұштасып, тәрбиелік жұмысты салауатты өмір салты құндылықтарымен байланыстыра дамытуға бағытталды.
Негізгі бөлім: Денсаулық — адам бақытының бірінші байлығы
Денсаулық — адам бақытының бірінші байлығы. Әрбір жасөспірімді осы байлықты жоғалтпауға тәрбиелеу қажет. Ол үшін денсаулықты нығайтудың жолдарын, күнделікті тұрмыста сергек болудың тәсілдерін, қиындықты еңсеру мен белсенді өмір сүру дағдыларын меңгерту маңызды.
Салауатты өмір салты — адам мәдениетінің ажырамас бөлігі. Денсаулықты тек дененің сыртқы бүтіндігі деп түсіну жеткіліксіз: ол ағзаның үйлесімді дамуы, жүйелердің дұрыс жұмыс істеуі, еңбекке қабілеттілік, өмір сапасы және психологиялық тұрақтылықпен өлшенеді.
Рухани байлық пен денсаулықтың байланысы
Рухани бай адам — өз тілін, тарихын, дәстүрін қадірлейтін, өзін-өзі басқаруға қабілетті, әділ, мейірімді әрі қанағатшыл тұлға. Өзін тану — өзгені түсінудің де кілті. Әл‑Фараби айтқандай, өзіңді түсіну — ең қиын, бірақ ең маңызды іс.
Мектептегі тәрбиелік сағаттарда имандылық, адамгершілік құндылықтарын күшейту — жасөспірімнің мінезін түзетіп, жауапкершілігін арттырады. Рухани тазалық пен дене саулығы бір-бірін толықтыратын екі негіз ретінде қарастырылады.
Тәжірибеде қолданылған жұмыстар
Рухани-адамгершілік шаралар
«Шапағат — нұр», «Имандылық иірімдері», «Имандылық — инабаттылық айнасы» секілді тәрбие сағаттары арқылы құндылықтарды түсіндіру.
Ұлттық спорт және командалық сайыстар
«Намыс дода», «Дарабоз», «Толағай» үлгісіндегі ұлттық ойындар арқылы шымырлық пен намысқойлықты дамыту.
Тазалық және экологиялық мәдениет
«Таза сынып», «Таза аула» акциялары, ағаштарды күту, сынып гүлдерін баптау.
Практикалық денсаулық сабақтары
«Жасыл дәріхана» ашық шарасында өсімдіктердің емдік қасиеттері, халықтық медицина, алдын алу дағдылары.
Ұлттық ойындардың тәрбиелік нәтижелері
- Салт-дәстүрді құрметтеу және ұлттық болмысты сезіну.
- Ұйымшылдық, ізденімпаздық, өзара қолдау мәдениеті.
- Жүйке жүйесінің шынығуы, ойлау қабілетінің дамуы.
- Шапшаңдық, төзімділік, ептілік секілді дене сапаларының артуы.
- Жеңіске ұмтылу, мақсат қою және нәтижеге жету дағдысы.
Бәсекеге қабілетті елдің болашағы — дені сау, рухани дүниесі бай, жаны мен тәні таза, өзіндік білім алуға ынталы және шығармашылық әлеуеті жоғары тұлғалар. Сондықтан салауатты өмір салты — алдын алу мәдениеті мен үйлесімді дамудың нақты шарты.
Адам экологиясы туралы білім және тәрбие беру
Салауатты өмір салты — денсаулықты сақтауға және нығайтуға бағытталған белсенді іс-әрекет. Ол өздігінен қалыптаспайды: отбасынан басталып, балабақшада, мектепте мақсатты түрде жалғасуы тиіс. Дені сау адамның көңіл-күйі көтеріңкі, өмірге құштар, қиындыққа төзімді болады. Ал ауру адамның мүмкіндігі шектеліп, жоспар құруы мен мақсат қоюы қиындайды.
Денсаулыққа әсер ететін факторлар
Отбасылық жағдай
Ата-ананың денсаулығы, үйдегі ахуал, тәрбие үлгісі.
Әлеуметтік орта
Құрдастар ықпалы, қауіп-қатер туралы ақпаратқа қолжетімділік.
Білім беру мүмкіндігі
Мектептегі үйірмелер, спорт, тәрбие жұмысының жүйелілігі.
Қоршаған орта
Таза ауа, су, экологиялық мәдениет және санитарлық дағдылар.
«Адам өзін дені сау әрі бақытты сезіну үшін не істеуі керек?» деген сұрақты негізге ала отырып, сынып сағаттарында жұқпалы аурулардың алдын алу, жеке қауіпсіздік және жауапкершілік тақырыптары көтерілді. Соның бірі — ЖҚТБ туралы «деректер мен дәйектер» тақырыбындағы талқылау: мақсат — адам экологиясына кері әсер ететін қауіптен сақтану жолдарын түсіндіру, өз пікірін дәлелдеуге үйрету.
Алдын алу бағытындағы пікірлесу кештері
Тақырыптар
«Сәнге берілу ме, әдет пе, әлде ауру ма?», «Дені саудың — жаны сау», «Нашаға жол жоқ».
Қатысушылар
Мектеп медбикесі, салауаттану пәні мұғалімдері және оқушылар. Сұрақ-жауап арқылы негізгі идеялар нақты талданды.
Кітапханамен байланыс
«Салауатты ұрпақ — ұлт байлығы» көрмесі, мақалалар мен дереккөздерді оқу, талқылау және жаңа ақпаратпен танысу.
Қазақта «Тәні тазаның — жаны таза» деген сөз бар. Сондықтан салауатты өмір салтын қалыптастыру — тек тыйым емес, нақты дағды: пайдалы әдетті орнықтыру, ақпаратты дұрыс таңдау, денсаулықты бағалау және зиянды әрекеттерден саналы түрде бас тарту.
Қорытынды: Нәтижелерге сараптама және ұсыныстар
«Он екі мүшең сау болса — жарлымын деме» деп халқымыз денсаулықтың орнын айрықша бағалаған. Дене тәрбиесін, салауатты өмір дағдыларын және табиғи факторларды ұтымды пайдалану жолдарын халық педагогикасымен ұштастыру — батыл, жүректі, елжанды, парасатты әрі дені сау азамат тәрбиелеудің тиімді бағыты.
Жетістіктерден үзінді
- 2007 ж.: облыстық еркін күрестен Еділов Қуанышбек — I орын.
- 2008 ж.: республикалық турнир (Хамитов Орынбек Япұлын еске алу) — Өмірханов Демежан, 63 кг, еркін күрес — III орын.
- «Дарабоз» ұлттық ойындар сайысында сынып командасы — Бас жүлде.
- 2009 ж.: мектепішілік «Нағыз қазақ» спорттық сайысы — Бас жүлде.
Ұсыныстар
-
1) Сағыз селосында спорт мектебін ашу
Жүйелі спорттық шаралар мен дайындық салауатты өмір салтының орнығуына тұрақты негіз болады.
-
2) Тәжірибені әріптестердің жұмысына енгізу
Сыныптан тыс шараларды ұлттық құндылықтар, спорт және экология бағыттарымен байланыстыра жоспарлау тиімділікті арттырады.
-
3) Оқушыларға арналған үйірмелерді көбейту
Спорт, туризм, экобекет, алғашқы көмек және пікірталас клубтары — алдын алу мәдениетін күшейтеді.
-
4) Мектепішілік акциялар мен қоғамдық жұмыстарды жиілету
«Таза аула», «Жасыл мектеп», «Зиянды әдеттерге қарсы апта» сияқты тұрақты жобалар оқушыны ортақ іске жұмылдырады.
Автор туралы
Атырау облысы, Қызылқоға ауданы, Сағыз селосы, №9 орта мектеп
Дене тәрбиесі пәнінің мұғалімі: Сахиев Ибрай Базарбайұлы