Құнанбайдың елшісі ретінде Абай ауыл
«Абай жолы» романындағы Абай бейнесі
«Абай жолы» — ұлы ақын әрі ағартушы Абай Құнанбаевтың тағдыры мен өмір жолын кең тыныспен суреттейтін роман-эпопея. Бұл еңбекті қазақ әдебиетінің көрнекті өкілі Мұхтар Омарханұлы Әуезов жазды. Жазушыға осы туындысы үшін 1949 жылы Сталин сыйлығы (эпопеяның бірінші бөлігі үшін) және 1959 жылы Ленин сыйлығы (екінші бөлігі үшін) берілді.
Романда XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ қоғамының ауыр тіршілігі, ғасырлар бойғы көшпенді өмір салтының ыдырауы, отаршылдық пен феодалдық қысымның күшеюі көрініс табады.
Академик Қаныш Сәтбаев бұл шығарманың тақырып ауқымын, тілдік шеберлігін және әдеби өңделуін ерекше атап өткен.
Абай тұлғасының қоғамдық және рухани сипаты
Романдағы Абай — ұлы ақын ғана емес, философ, ағартушы, демократ бағыттағы ойшыл, қазақ жазба әдебиетінің негізін қалаушы, композитор және халық мүддесін жақтаған қайраткер ретінде танылады. Ол өз халқы үшін күрделі кезеңде өмір сүрді: даладағы билік таласы күшейіп, отаршылдық пен феодалдық қыспақ қоғамды тоздыра түсті.
Тарихи орта
Қоғамдық қысым мен тартыстар қазақтың озық ойының дамуына кедергі келтірді. Соған қарамастан, Абай тұлғасы халықты оятатын көркем сөздің, реалистік әдебиеттің жаңа бағытын қалыптастыруға ұмтылды.
Рухани бағдар
Абай үшін билік пен дәулет мақсат емес. Ол жеке басының тыныштығын әділдік пен шындық жолына құрбан етуге даяр, адамдық өлшемді бәрінен жоғары қояды.
Құнанбай мектебі және Абайдың ішкі таңдауы
Абай — бай әрі қатал мінезді феодал Құнанбайдың ұлы. Жас Абай ауылына оралғанда, әкесі оны өз ісіне бейімдеп, ел билеу жолына салуға тырысады. Құнанбайдың тапсырмасымен Абай ауыл-ауылды аралап, әкесінің жарлықтарын орындатады. Бұл көріністерден оның да болашақта әкесі сияқты ықпалды би, атақты бай бола алатындай мүмкіндігі байқалады.
Бірақ Абай Құнанбай күткендей жолды таңдамайды: оны билік те, байлық та қызықтырмайды. Ол әділдік пен шындықты жоғары қойып, сол үшін қауіп-қатерге қарсы тұрады.
Оқу-білім, тәрбие және адамгершілік ұстаным
Абайдың әділдікке бет бұруына оның оқуға деген махаббаты ерекше ықпал етті. Автор Абайдың шығыс әдебиетін сүйіп оқығанын көрсетіп, білім іздеу оның дүниетанымын кеңейткенін аңғартады. Сонымен бірге, Абайдың көзқарасының қалыптасуына әжесі Зере мен анасы Ұлжанның тәрбиелік ықпалы зор болды: олар баланы мейірімге баулып, игі мінезге жетелеп, елге сыйлы азамат болуын қалады.
Оқу-таным
Шығыс әдебиеті мен рухани мұра — ойдың тереңдеуіне, сөздің салмақтануына жол ашады.
Отбасылық тәлім
Зере мен Ұлжанның мейірімі Абай бойына адамгершілік өлшемдерін орнықтырады.
Халыққа жақындық
Абай қарапайым елдің мұң-мұқтажын өзегіне жақын қабылдайды.
Әке мен бала тартысы: әділет үшін күрес
Абай өз халқына шынайы сүйіспеншілікпен қарайды. Ол заңсыздық пен қылмыс арқылы «тыныштық» орнатуды құптамайды, қатал патриархалдық тәртіптердің адам тағдырын таптауына қарсы болады. Осы ұстанымдар әкесімен арадағы қақтығысты тереңдетіп, тартыс біртіндеп ауыр сипатқа ие болады.
Бұрылыс сәт
Әкесіне алғаш ашық қарсы тұрған ауыр оқиғалардың бірі — кедей, жазықсыз Қодарға кесілген өлім жазасы. Осыдан кейін Абай Құнанбай жағына шықпай, әділеттің жағында қалуды таңдайды.
Абай есейген сайын әкесіне және оның жақтастарына деген қарсылығы күшейе түседі. Кейін бұл қарсылық Құнанбайдың ықпалын жалғастырған Тәкежан, Оразбай, Майбасар сияқты адамдардың озбырлығына қарсы бағытталып, кеңейе береді.
Қорытынды
«Абай жолындағы» Абай бейнесі — дәуірдің қаталдығына қарамастан, адамдық пен ой еркіндігін қорғаған тұлғаның көркем әрі нанымды көрінісі. Ол билікке емес, білімге; пайдаға емес, парызға; зорлыққа емес, әділетке сүйенген мінезімен халық санасын жаңғыртудың символына айналады.