Әкесі ұлына кеудесін нұсқап

Тектану: қазақ дүниетанымындағы арғы тек ұғымы

Қазақ «арғы тегін», «шыққан тегін» білуді ерекше қадірлеген. Көшпелі дүниетанымында әлем — тұтас құбылыс: құдіретті күш, қастерлі сыр, әсерлі де әсем болмыс. Осы тұтастық сезімі арғы текке құрметті күшейтіп, Тәңірге, Ұмайға, Жер-Суға табыну сияқты культтік ұстанымдар мен ритуалдық (ғұрыптық) салттардың қалыптасуына негіз болды.

Көшпелі өмір салты бұрынғы мен бүгінгінің, бөгде мен жаңаның, кәрі мен жастың, көрген мен ойдағының арақатынасын терең тануға жетеледі. Себебі көшпелі адам дүниені бөлшектемей, тұтас қабылдады; өмірдің тура жолын іздеді; адам бойындағы жан дүниесі мен рухтың ықпалын жоғары қойды; қабілет-қасиетті үздіксіз жетілдіруді ашық арна ретінде таныды. Аруақ пен адам рухын тіршіліктің мәңгі лаулаған қос қайнарындай қабылдап, табиғатпен түрлі үндестікте өмір сүрді.

Т. Әбжанов пен Ә. Нысанбаев пайымдауынша, қазақтың ата-текке жақындығы — болмысты сезімдік тұрғыдан қабылдауымен, уақыт пен кеңістікті, адамның ішкі дүниесін, ар-ождан бастауларын түсінуімен астасып, ұлттық дүниетанымның айрықша образын қалыптастырады.

Тектанудың әлеуметтік түп-себебі

Тектану ұғымының күшеюіне көне дәуірдегі ішкі некелесу (тайпа, топ, ата өз ішінен тұрмыс құру) салдары әсер еткен: ұрпақ арасында түрлі ауру-сырқау, кем-кетік жағдайлардың көбеюі, тіпті кей тармақтардың құрып кету қаупі туындаған. Сондықтан қазақ қауымы тек пен қан тазалығына, жеті атадан аспай қыз алыспау қағидасына ерекше мән берген.

«Тек» деген не?

Тек — адамның түп нәсілін, арғы атасын білдіретін тарихи ұғым.

«Текті» сөзі

Қазақ тіліндегі мағынасы: 1) шыққан тегі бір, тұқымдас, тектес; 2) тегі, шыққан жері жақсы. «Текті жер» — үлгілі, өнегелі ел, ауыл.

Демек, тек ұғымы физиологиялық тұқым жалғаумен ғана шектелмейді: ол ұрпақтың сапалық, мінездік, рухани белгілерін айқындайтын көрсеткіш ретінде де ұғынылады. Дала дәстүрінде тектіліктің деңгейлері де ажыратылған: тұқым мен қан тектілігі, жеке адамның тектілігі, халықтың тектілігі.

Шежіре және «жеті ата»: әулет мектебінің өзегі

Қазақ «Адамның күні — адаммен» қағидасын тіршілікте нақты ұстанған. Ұлы даланың табиғаты мен өмір салты адамдарды бір-біріне сүйенуге, жекжат болып, туыс болып өмір сүруге үйретті. Осыдан туыстық-қандастық жүйені тарата білу, саралау, тарихын талдау — өмір талабы болды. Әулет мектебінде негізгі пәннің бірі — шежіре.

Шежірені оқытудың мақсаты

Ата-бабаның кім болғанын, қайда қоныстанғанын, қандай өнері мен даңқы барын таныту.
Кіммен дос, кіммен жау, кіммен көрші болғанын; қандай қатынас орнатқанын үйрету.
Ұрпаққа міндет пен борыш ұғымын сіңіру: үлкенді сыйлау, әулет абыройын сақтау.

Қазақта «Жеті атасын білмеген — жетімдіктің белгісі» деген сөз бар. Бұл — адамның тамырын, жауапкершілігін, туыстық кеңістігін танытатын өлшем.

Жеті атаны «жеті буынмен» ұғындыру тәсілі

Жастарға өз жұрты мен нағашы жұртын, жиендік байланыстарды ұғындыру үшін қазақ буын ұғымын көрнекі әдіске айналдырған: адамның төс сүйегінен қол ұшына дейін жеті буын бар деп есептеп, әр буынды бір атаға сәйкестендіріп түсіндірген. Осыдан «аға буын», «жас буын» тіркестері де тамыр тартқан.

Ататек атаулары (нұсқалар)

Әке
Ата
Баба
Ұлы ата
Ұлы баба (елік ата)
Әз ата (құланат)
Әз баба (жуажат)

Тағы бір таралым

Әке
Ата
Баба
Ұлы ата
Елік ата
Құланат
Жуажат
Жегжат

Этнографиялық ескерту

Кей зерттеулерде баланы «атаға» жатқызып жазу кездеседі. Дәстүрлі түсінікте бұл — дәл емес деп саналады. Өлкелерге қарай атаулар сәл өзгеруі мүмкін.

Жеті атадан асқан соң

«Жеті атадан асқан соң, ағайын да жегжат болады, қыз алысып-қыз берісуге рұқсат» деген түсінік бар. Дегенмен рулас қазақтар құда болыспауға тырысқан.

Ұрпақ атаулары (заузат)

Бала
Немере
Шөбере
Шөпшек
Немене
Туажат
Жүрежат
Жұрағат

Бұл атаулар қазақтың көптеген өңірінде ортақ қолданылады: «Өзің мың жасамасаң да, үрім-бұтағың мың жасайды».

Ағайын «үш шеңбер» арқылы талданған

Баланың жадына жүйелі сіңіру үшін ағайын-туыс қатынастары бірнеше деңгеймен түсіндірілген:

Бірге туғандар — бір әкенің балалары.
Немере ағайындар — бір атаның балалары.
Жамағайындар — үш атадан қосылғандар (баба балалары).
Қалыс ағайындар — әз ата, әз баба балалары.

Осыларды толық меңгерген ұл мен қыз «жеті жұрттың қамын жейтін» деңгейге жетеді. Рулар шежіресі жинақталып, тайпа мен халық тарихына айналған. Шежірелер қолжазба түрінде ғана емес, тасқа басылған, матаға жазылған, ағашқа ойылған, көнге шабылған нұсқалармен де сақталған.

Туыстық мейірім: қоғамды ұйыстырған қуат

Қазақтың туыс туралы тәмсілдері

«Туысы бірге түтпейді, түбі бірге кетпейді»
«Ағайынның азары болса да, безері болмайды»
«Қанды қалпақ кисе де, қиыспайды туысқан»
«Өзіңдікі өзекке тепсең де кетпейді, басқаныкің басыңа көтерсең де оған жетпейді»
«Тегі бірдің — түбі бір, еншісі бөлінбеген»

«Біріңді, қазақ, бірің дос, көрмесең — істің бәрі бос» (Абай) — бар қазақтың «бір ата баласы» екенін, бірін-бірі жатсынудың негізсіздігін еске салады. Туыстық мейірім — отбасы мен әулеттегі ынтымақтың, береке-бірліктің қайнар көзі.

Дарын мен кәсіптің тегі

Қазақ баланың бойындағы қабілетті ата-тек арқылы қонған табиғи дарын ретінде жоғары бағалаған: «атасына тартып ақын», «нағашысына тартып әнші», «әкесіне тартып күйші», «анасына тартып биші» деп сүйсінген. «Ата өнері — балаға мұра, ата кәсібі — бала нәсібі» қағидасы осыдан.

М. Шахановтың ойы да осы арнамен үндес: «Өз туған жеріңе сүйіспеншілігіңді ең алдымен отбасыңа, ауылдастарыңа арнамай тұрып, барша әлемді сүю мүмкін емес».

Әже мен ана ұлағаты: ырым, тыйым, рәсім арқылы тәрбиелеу

Қазақтың арлы, айбарлы, ақылман әжелері мен аналары құрсақтағы шаранаға ерекше ықылас танытқан. Жан иесі пайда болған сәттен бастап ананы құрметтеу, болашақ сәбиді аялау бағытындағы әрекеттер ырым-тыйым, рәсім-ұлағат аясында жүзеге асқан.

А. Байтұрсынов: «Ырым етсең — адал ет, жамандықтан аман ет» деген. Адал ниетпен жасалған ырымдардың тәрбиелік мәні зор болған.

Жүкті келінге қатысты кең тараған ырымдар

Жүкті келінге ақ биенің кешкі саумалын ішкізіп, көбік жалату; «көңілін көтеру» ырымын жасау.
Байсалды, ырғақты ән айту, күй тарту; сезімді тыныштандыру.
Майда құм не тұз үстімен жалаңаяқ жүргізу; денені ширықтыру.
Көлденең жатқан жіп, арқан, бауды аттатпау (кіндік мойынға оралады деп ырымдау).
Жүкті әйелдің шашын кеспеу; «бақ таяды» деген сенім.
Екі қабат әйелдің хайуанды теппеуі; баланың да, ананың да амандығын тілеу.
Сәби туған соң жылы суға тұз салып шомылдыру; жусан қосылған суға түсіріп, шөптермен сылап-сипау.
Отауды, төсек-орынды, бесік пен құндақты арша түтінімен аластау. Жусан мен арша — туған жердің иісі, жадта сақталсын деген ниет.
Емізетін ананың жалаңбас отырмауы; ұят пен әдепке, ананы қадірлеуге баулу.

Мұндай ырымдар жас ана мен баланы мәпелеудің мейірімді жолы ретінде қаралған. Бала есейгенде туған жеріне апарып аунату, кіндік қаны тамған жерін көрсету, кіндік кескен жұртты таныту — туған жерге сүйіспеншілігін оятуға бағытталған.

«Аузына түкірту» және ат қою

Ертеде баласын батыр, би, ақын, әнші-күйші сияқты елге танылған тұлғаларға ертіп апарып, «аузына түкіртіп алу» ырымын жасаған. Ниет — баласы сондай болсын деген тілек. Сол мақсатпен олардың атын қою да кең тараған, бұл үрдіс бүгін де кездеседі.

Екіқабат келін күтімі және «жерік» ұғымы

Қазақ дәстүрінде жүкті келінге ерекше қамқорлық жасалған: мезгілімен тамақтану, тазалық, демалыс, бойжазу — бәрі бақылауда болған. Жүктілік кезіндегі лоқсу, жүрек айну сияқты өзгерістер жерік болу деп аталады. Апа-енелер мен абысындар келіннің неге жерік екенін дер кезінде біліп, көңілі қалағанын мүмкіндігінше тез таттыруға тырысқан.

Жеріктіктің түрлері

Қазақ түсінігінде жеріктік әрқалай көрінуі мүмкін: көруге, естуге, иіске, ұйқыға, асқа жерігу. Жерігі қанса, ана да, бала да қуаттанады деп сенген. Кейде жерік «айнымалы» болып, бір қанса — екіншісі ашылатын жағдайлар да болады; оны «ит жерік» деп атаған.

Жеріктің қануы — нәресте нышанына кері әсер тимесін деген сақтық. Көзі қарақты әжелер жерікке қарап көп нәрсе түйген: ананың халін, болашақ бала мінезін болжап отырған.

Жерікке байланысты ұғым-түйіндер мен сипаттамалар

Қазақ нанымында қасқыр етіне жерік болған анадан туған бала өжет, батыр келеді деген сенім бар. Мәселен, ХVІ ғасырдағы белгілі батырлар Орақ пен Мамайдың анасы Қараүлек әже жоқтауларында жерік жайын толғайды.

Аю етіне жерік болуға қатысты кең тараған сипаттар

Дәстүрлі түсінікте аю етіне жерік болған анадан туған баланың мінезі мен бітіміне қатысты әртүрлі сипаттамалар айтылады: салмақты жүріс, қайрат пен күш, кейде именшектік, ал ашуланса — тасқындай мінез. Қыз бала болса, «еркекшора» мінез, ірі бітім, жомарттық сияқты белгілер қоса аталады. Бұл — халықтық ұғым-түйін, аңыз-әпсана сипатындағы пайым.

Сондай-ақ қазақ аңыздарында көкқұмай, аққу, арыстан, жылан, құлан, ұлар етіне жерік болған аналардың балалары туралы да ұғым-түйіндер мол ұшырасады.

Қорытынды ой

Тектану — қазақ үшін тек «қан тарату» емес, тұтас дүниетаным мен тәрбиенің жүйесі. Ол адамды арғы тегіне жақындата отырып, туыстық мейірімді күшейтеді, тарихты танытады, жауапкершілікті бекітеді, ұрпақтың сапасына мән береді.

(Жалғасы бар). Қобдабай Қабдыразақұлы (жазушы). Күннұр Қайратқызы (№8 мектеп мұғалімі).