Қазақша рефераттар

Электроскоппен таныстыру

Сабақ барысы

Бұл сабақта оқушылар тәжірибе арқылы электрлену құбылысын байқап, зарядтардың өзара әсерін, зарядтың сақталу заңын және электроскоптың жұмыс принципін түсінеді.

I. Ұйымдастыру кезеңі

  • а) Оқушылардың сабаққа дайындығын тексеру.
  • б) Құрал-жабдықтардың әзірлігін бақылау.

II. Жаңа сабақ

1) Тәжірибелік кіріспе: «Нені байқадың?»

Бастапқы әрекет

Тарақты, қаламды және екі целлофан парағын қағаз қиықтарына жақындатып көріңдер. Сондай-ақ целлофан парақтарын бір-біріне тигізіп көріңдер.

Бақылау: айқын өзгеріс байқалмайды.

Үйкелегеннен кейін

Тарақпен шашты тараңдар да қағаз қиықтарына жақындатыңдар. Қаламды шашқа үйкеп, қағаз қиықтарына жақындатыңдар. Екі целлофанды үйкеп, бір-біріне жақындатыңдар.

Қорытынды: үйкелегеннен кейін ұсақ денелерді өзіне тартатын денелер электрленген деп аталады.

Терминнің шығуы: «Электр» сөзі грек тіліндегі electron сөзінен шыққан.

2) Электрленудің ашылуы туралы аңыз

Мұғалім электрленудің ашылуына қатысты аңызды оқып береді (оқушылардың қызығушылығын арттыру және ұғымды тарихи контекспен байланыстыру үшін).

3) Электрлену қашан пайда болады?

Электрлену тек үйкеліс кезінде ғана емес, соққы кезінде және жарылыс кезінде де пайда болуы мүмкін.

Үйкелеу — денелердің жанасып, ажырау процесі. Жанасу ауданы ұлғайған сайын электрлену ықтималдығы да артады.

4) Шыны және эбонит таяқшалармен тәжірибе

  • Электрлеуге әрқашан екі дене қатысады: екеуі де электрленеді.
  • Электрленгеннен кейін денелер бір-бірін тартуы да, тебуі де мүмкін.
  • Егер денелер бір-бірінен тебілсе — олар аттас зарядталған; ал тартылса — әр аттас зарядталған деп есептеледі.

Шартты белгілеу

Жібекке үйкелген шыны таяқша — оң зарядталған, ал жүнге үйкелген эбонит таяқша — теріс зарядталған деп келісілген.

Бұл жағдайда жібек те, жүн де электрленеді, бірақ қарама-қарсы заряд алады.

Тұйықталған жүйе және зарядтың сақталуы

«Эбонит–жүн», «шыны–жібек» сияқты жұптар оқшауланған (тұйықталған) жүйе ретінде қарастырылады. Мұндағы электрлену құбылысы электр зарядының сақталу заңына бағынады.

Заңның жазылуы

q1 + q2 + … + qn = const

Егер бір дене оң заряд алса, екінші дене модулі жағынан тең, бірақ теріс заряд алады.

Қалыпты жағдайда денеде оң және теріс зарядтар мөлшері бірдей, сондықтан қосындысы нөлге тең болып, дене зарядталмаған деп есептеледі.

(5) + (-5) = 0

Электроскоп ұғымы

Денелердің тартылуы мен тебілуіне қарап, олардың зарядталғанын байқауға болады. Сондықтан дененің электрленгенін анықтайтын құралдың құрылысы зарядталған денелердің өзара әсеріне негізделген. Бұл құрал электроскоп деп аталады (грекше electron — «электр» және skopeo — «бақылау»).

5) Электроскоппен жұмыс және материалдардың қасиеті

Жерге қосу (разрядталу)

Зарядталған электроскопқа қол тигізсек, ол разрядталады: заряд біздің денеміз арқылы жерге өтеді.

Ал егер электроскопты шыны немесе эбонит таяқша арқылы жерге жалғастырсақ, ол зарядын жоғалтпайды.

Өткізгіштер және диэлектриктер

Электр зарядын өткізу қабілетіне қарай заттар өткізгіштер және өткізбейтіндер болып бөлінеді.

Өткізгіштер (conductors)

Зарядтар еркін қозғала алатын заттар:

  • Металл
  • Топырақ
  • Тұздар
  • Қышқылдар
  • Адам денесі
  • Жануар денесі
  • Ылғал жер

Өткізбейтіндер (insulators)

Заряд еркін қозғалмайтын заттар. Оларды диэлектрик немесе изолятор деп атайды:

  • Фарфор
  • Эбонит
  • Шыны
  • Янтарь
  • Резеңке
  • Жібек
  • Капрон
  • Пластмасса
  • Керосин
  • Ауа

III. Қорытындылау (сұрақ-жауап)

  1. 1) «Электр» сөзі қайдан шыққан?
  2. 2) Электрленуге неше дене қатысады?
  3. 3) Дененің электрленгенін қалай білеміз?
  4. 4) Зарядтың неше тегі бар?
  5. 5) Олар бір-бірімен қалай әсерлеседі?
  6. 6) Дененің электрленгенін анықтайтын қандай құрал бар?
  7. 7) Электр зарядын өткізу қабілетіне қарай денелер қалай бөлінеді?
  8. 8) Өткізгіштерге қандай денелер жатады?
  9. 9) Өткізбейтіндерге қандай денелер жатады?

IV. Кестені толтыру

Не істедік Не байқадық Қорытынды
Тарақ/қалам/целлофанды қағаз қиықтарына жақындаттық. Айқын әсер байқалмады. Үйкеліссіз электрлену байқалмайды.
Денелерді үйкеп, қайта жақындаттық. Қағаз қиықтары тартылады; кейде денелер тебіледі. Үйкеліс электрленуді туғызады; зарядтар өзара әсерлеседі.
Электроскоппен тексердік. Заряд бар кезде көрсеткі/жапырақшалар ажырайды; қол тигізгенде бәсеңдейді. Электроскоп зарядтың бар-жоғын көрсетеді; өткізгіш арқылы жерге разрядталады.

V. Слайд арқылы ауызша есептер

Слайд материалдары бойынша негізгі ұғымдарды бекітуге арналған қысқа ауызша есептер орындалады.

VI. Есептер жинағынан тапсырмалар

Орындалатын есептер:

  • №380
  • №381
  • №385
  • №395
  • №397

VII. Үй тапсырмасы

  • Оқу: §28, §29
  • Есеп: №404, №405