Тілдік қатынас
Тілдік қатынас ауызша және жазбаша түрде жүзеге асады. Бұл екі форма да жетіліп, кемелденіп, әдеби тілдің көрсеткіші дәрежесіне жетуі үшін нормаға түсуі қажет. Норма — белгілі бір жүйе мен заңдылыққа негізделген бірізділік. Демек, әдеби тіл деңгейіне көтерілген тілдерде сөздердің айтылуы мен жазылуында жалпыға ортақ, қалыптасқан бірыңғай нормалар болады. Нормалар неғұрлым орныққан сайын, қатынас құралы да соғұрлым жетіліп, дәл әрі ықшам бола түседі.
Ауызша және жазбаша норманың рөлі
Сөздердің бірізді айтылуы (сондай-ақ бірізді жазылуы) тілдік қатынасты жеңілдетеді. Керісінше, белгілі бір мағынада қолданылатын сөздің (сөзформаның) дыбыстық құрамының әркелкі болуы түсінуді қиындатып, назарды бөледі. Бұл, әсіресе, жергілікті ерекшеліктерден айқын байқалады.
Жергілікті варианттар мен әдеби норма
Кейбір аймақтарда әдеби нормаға сәйкес келмейтін айтылымдар жиірек ұшырайды. Төмендегі мысалдар жергілікті қолданыс пен әдеби нұсқаның айырмасын көрсетеді:
Мысалдар: жергілікті — әдеби
- құлдану
- қолдану
- пұрсат / мұрсат
- мүмкіндік (әдеби қолданысқа сай)
- құрытынды
- қорытынды
- меш
- пеш
- оқсайды
- ұқсайды
- челек
- шелек
- мүңірейді
- мөңірейді
- чал
- шал
Ескерту: Кейбір сөздердің әдеби баламасы өңірлік сөзден бөлек болуы мүмкін; мұнда мақсат — дыбыстық-әріптік нормаға жақындау құбылысын көрсету.
Сөзді «жазылуынша айту» және оның салдары
Кейбір сөздерді немесе сөз тіркестерін жазылған қалпынша айту құлаққа жағымсыз естіліп, сөйлеудің табиғи әуезін бұзады. Төмендегі жұптар жазылуы мен айтылуының айырмасын аңғартады:
Жазылуы — айтылуы
Мұндай «жазылуынша айту» үрдісі әсіресе жастар тілінде дағдыға айналып бара жатқаны байқалады. Мұны тілдің табиғи дамуының нәтижесі ретінде түсіндіру дұрыс емес: бұл — ауызша норманың жеткілікті оқытылмауы мен қолданыста әлсіз орнығуының салдары.
Неге орфоэпия кенже қалды?
Соңғы жарты ғасыр көлемінде жаппай сауаттылыққа қол жеткізген кезеңде жазу нормаларын қалыптастыруға көбірек мән берілді де, орфоэпия мәселесі салыстырмалы түрде елеусіз қалды. Бұл белгілі дәрежеде заңды құбылыс еді: ғасырлар бойы ауызша дамыған тілдің айту нормалары ол кезде аса алаңдатпауы мүмкін.
Рас, мектеп пен жоғары оқу орындарына арналған оқулықтарда үндестік заңдары ертеден-ақ айтылып келеді. Алайда орфоэпияға арналған арнайы тақырыптар мен жүйелі түсіндірмелер негізінен 1960-жылдардан бері ғана көріне бастады. Соған қарамастан, жоғары оқу орындары деңгейінде бұл мәселе әлі де толық ашылып, орныққан жүйеге түсе қойған жоқ.
Орфография: жүйе және ғылым саласы
Орфографияның екі қыры
- 1 Жазба тілде пайдаланылатын біркелкі жазудың тарихи қалыптасқан жүйесі.
- 2 Біркелкі жазуды қамтамасыз ететін ережелер жүйесін жасайтын және зерттейтін тіл білімінің саласы.
Орфография тілдің белгілі бір даму кезеңіндегі жазба тіл нормаларын айқындайды. Ол сөздің графикалық бейнесін таңдаудың жалпы принциптері мен нақты ережелерін жасайды. Қысқасы, графика жеке дыбысты (әріпті) және жазу таңбаларын қарастырса, орфография сөзді жазудағы графикалық мүмкіндіктердің ішінен қолайлы, орныққан нұсқасын таңдап алады.
Орфография нені қамтиды?
- Дыбыстарды (фонемаларды) әріптермен беру
- Сөз және оның мағыналы бөлшектерін жазу
- Сөздерді бірге, бөлек және дефис арқылы жазу
- Бас әріпті пайдалану
- Тасымалдау (жолға бөлу) тәртібі
Орфография сөзі кейде «дұрыс жазу» ұғымының синонимі ретінде де қолданылады. Бұл бөлімдердің әрқайсысы белгілі бір принциптерге сүйенген ережелер жиынтығынан тұрады.
Орфографиялық принциптер
Орфографиялық принцип — бір сөз екі немесе одан да көп түрде жазылуы мүмкін жағдайда, солардың ішінен біреуін таңдауды айқындайтын бағдар. Осы принциптер негізінде орфографиялық ережелер жасалады. Жазу ережелері ойды дәл жеткізуге және жазылғанды дұрыс түсінуге қызмет етеді.
Морфологиялық (фонематикалық) принцип
Сөздің морфологиялық құрамын ескеріп, морфемалар құрамындағы дыбыс алмасуларын елемей, түбір мен қосымшаның бастапқы қалпын сақтап жазу.
Мысал
Айтылуда жан, жамбады, жаңғанда түрлері кездескенімен, ортақ түбір жан болғандықтан: жан, жанбады, жанғанда деп жазылады.
Сол сияқты айтылуда жасса, жашшы болып құбылса да, түбір сақталып жаз, жазса, жазшы түрінде жазылады.
Бұл принципте бір фонема қанша құбылса да, әліпбидегі бір ғана әріппен таңбаланады.
Фонетикалық принцип
Сөзді айтылуынша жазу: мұнда әріп фонеманы емес, нақты дыбысты белгілейді. Нәтижесінде жазу фонетикалық транскрипцияға жақындайды.
Егер осы принцип толық қолданылса
жасса, жашшы, жамбады, жаңғанда тәрізді түрлер жазылымға айналар еді.
Дәстүрлік принцип
Сөздің ертеректе қалыптасқан, жазу дәстүріне айналған нұсқасын сақтап жазу. Бұл принцип тілдің қазіргі қалпына кейде сәйкес келеді, кейде қайшы келуі мүмкін.
Мысал
Қазақ тіліндегі хат, хабар, қаһар, жаһан сияқты сөздерде х, һ әріптерінің қолданылуы.
Дифференциялаушы принцип
Дыбыстық құрамы бірдей сөздерді орфография арқылы бір-бірінен айыруға бағытталады. Қазақ тіл білімінде бұл принцип жүйелі түрде негізгі қағида ретінде орнықпаған.
Дегенмен, хабар, хал, халық, хат, хан, хош сияқты жазылымдардың бір себебі — тарихи кезеңде омонимдерді (мысалы, қабар, қал, қалық, қат, қош) жазуда ажыратуға талпыныс болғаны ретінде түсіндіріледі. Бірақ қазақ тілінде мыңдаған омоним барын ескерсек, санаулы сөзді өзгеше жазу арқылы бұл мәселені толық шешу мүмкін емес.
Қорытынды ой
Ауызша норманы орнықтыратын орфоэпия мен жазба норманы жүйелейтін орфография — әдеби тіл мәдениетінің екі тірегі. Бірізді айтылым мен бірізді жазылым тілдік қатынасты жеңілдетіп, ойдың дәл әрі әсерлі жеткізілуіне жағдай жасайды.