Бірінші бөлігі келі - ұнтақтайтын дәнді салуға арналған ыдыс
Қазақтың дәстүрлі тұрмысында күнделікті еңбекке қажет құрал-жабдықтар өте ұқыпты жасалып, көп мақсатқа бейімделіп пайдаланылған. Төменде солардың ішіндегі кең тараған бұйымдар мен олардың құрылымы, қолданылуы қысқа әрі жинақы түрде берілді.
Мосы
Шәугім ілуге немесе өрмек жібін кептіруге арналған құрал.
Құрылымы
- Үш бөліктен тұрады: сирағы, тілі (ілгегі), шығыршығы.
- Үш сирақ темірден немесе ағаштан жасалады.
- Сирақтардың жоғарғы ұштары тесіледі де, темір шығыршық арқылы біріктіріледі.
- Шығыршыққа шәугім тұтқасы немесе өрмектегі күзудің бауы ілінетін ілгек бекітіледі.
Өлшемі
Сирақ ұзындығы әдетте 1,5–2 м шамасында.
Қолданысы
Шағын мосы қазір де серуен кезінде ас-су қайнатуға пайдаланылады.
Ошақ
Қазанды көтеріп, астына от жағуға арналған тұғыр.
Түрлері (жасалуына қарай)
- Жерошақ — жер қазып жасалған ошақ.
- Тасошақ — бірнеше ірі тасты шеңбер етіп орналастыра қаланған түр.
- Темірошақ — қазан түбіне киілетін темір шеңберге бірнеше аяқ орнатылған тұғыр.
- Қазандық — тас не кесектерден қаланып, бір жағында отын салатын аузы, қарсы бетінде түтін шығатын мұржасы бар құрылым.
Көсеу
Отты қозғап, шоқ алуға арналған тұрмыстық құрал.
Қызметі
Пеште немесе жерошақта ыстық шала мен шоқты қағыстырып, отты тұтатуға және шоқ алуға қолданылады.
Материалы
Ағаштан немесе темірден жасалады. Бұрын ұстаханаларда ұсталар соғып, халық тұрмысында кең пайдаланған.
Бүгінгі қолданыс
Қазіргі кезде көсеу ауылдық жерлерде әлі де кең қолданылады.
Өре
Ірімшік, құрт және өзге тағамдарды кептіруге арналған сөре.
Құрастырылуы
- 1 Төрт аша сирақ пен төрт жанағаш дайындалады.
- 2 Сирақтар жерге қағылып, екі ұзын жанағаш ашаларға кигізіледі.
- 3 Ұзын жанағаштардың басына қысқа жанағаштар көлденең таңылады.
- 4 Үстіне ши төселіп, кептірілетін тағам тізіледі.
Тәжірибелік тәсіл
Ши ұзындау болса, оның екінші шетімен тағамның бетін жауып, құстың шоқып кетуінен қорғайды.
Келі-келсап
Дәнді қауызынан арылтып, түю және ұнтақтауға арналған аспап.
Келі
Ұнтақталатын дән салынатын ыдыс. Көбіне жуан әрі қатты, тұтас ағашты үңгіп жасайды (кейде тастан қашайды).
- Орнықты болу үшін түп жағы қалыңдау етіп қалдырылады.
- Іші әбден үңгітілген соң, ағашты қатайту үшін отқа қарып алады.
- Іші-сыртына қойдың құйрық майын немесе түйе қомының майын сіңіре жағады.
- Қатты соққыдан жарылып кетпес үшін сыртын көн терімен қаптайды.
Келсап
Келі ішіндегі дақылды түйіп, ұнтақтайтын жұмыр ағаш.
- Ұзындығы
- шамамен 1 м
- Диаметрі
- шамамен 15 см
Келі-келсаппен тары, бидай және өзге дақылдар түйіліп, жент, жарма, талқан әзірленген.
Қазанқап
Көшіп-қону кезінде қазанды тасуға арналған қап.
Тігімі мен пішіні
Киізден төрт бұрыш етіп пішіліп, ауыз жақ беті қазанның көлеміне қарай кеңдеу етіп тігіледі. Сыртынан қалыңдау бір түсті матамен қапталады.
Өрнегі
Үстіне қызыл немесе көк матадан ою-өрнек жапсырылады, кейде түрлі түсті жіппен кестеленеді. Ауыз жағына ілмешекті бау жасалып, шетіне шашақ тағылады.
Сақталу орны
Көшпелі қазақтар қазанқапты күнделікті кезде киіз үйдің сол жақ босағасына жақын, кереге басына іліп қойған.
Ұршық
Жіп иіруге арналған құрал.
Екі бөлігі
- Басы (қаңғалақ) — көбіне тастан қашалады немесе қорғасыннан құйылады.
- Сабы — ағаштан жұмырлап жонылып, ұшы үшкірленеді.
Жасалу ерекшелігі
Басының дәл ортасы тесіліп, сол тесіктен сабы өткізіледі. Сабына жоғарғы ұшына таяу жерден тесік тесіп, жіңішке шырпыдан көлденең мұрындық өткізеді.
Иіру тәсілі
Сапты айналдырғанда ұршық басының екпінімен жіп иіріледі. Иірілген жіп сабының жоғарғы жағына тізбектей оралады.
Дайын жіп
Кейін жіптер бірнеше түске боялып, тұрмыста әртүрлі мақсатта пайдаланылған.