Мемлекет - дін қатынастарының өзекті бір мәселесі азаматтардың дін саласында білім алу, оқу құқығын пайдалануы
Қоғам • Зайырлылық • Конфессияаралық келісім
Қазақстан Республикасы — көпұлтты әрі көпдінді қоғам. Соңғы зерттеулер еліміздегі діни ахуалдың күрделене түскенін көрсетеді: тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында әлеуметтік-экономикалық мәселелер алдыңғы орынға шығып, рухани құндылықтарға сұраныс әлсіреді. Осы «рухани бостықты» сырттан келген түрлі діни идеялар толтыруға ұмтылды.
Кіріспе: рухани кеңістік және қоғамдық тұрақтылық
Қазіргі қоғам алдындағы маңызды міндеттердің бірі — азаматтарға діннің тарихын, негізгі ілімдері мен қағидаларын, салт-жоралары мен мерекелерін, діндердің қоғамға енуі мен таралу ерекшеліктерін, ұлттық болмыс пен діни ұстанымның, дін мен мәдениеттің арақатынасын кең ауқымда түсіндіру. Бұл түсінік зайырлы мемлекеттің дінге қатысты саясатының мәні мен мақсатын, сондай-ақ Қазақстандағы діни бірлестіктердің мақсат-мүддесі мен іс-әрекеттерін сауатты бағалауға мүмкіндік береді.
Қазақстан Конституциясына сәйкес діни бірлестіктер мемлекеттен бөлінген. Соған қарамастан, діни құрылымдар қоғамдағы өзгерістерге түсіністікпен қарап, рухани бірлесу мен келісім идеяларын нығайтуға үлес қосуға ұмтылады. Әртүрлі сенім өкілдері ақылға жүгініп, бір-біріне құрметпен қараса, алауыздықтың алдын алып, қоғамдық келісімді күшейтуге болады.
Негізгі ой
Дін — қоғам өмірінің бір бөлігі. Ол мәдениетпен, біліммен және құқықтық тәртіппен үйлескенде ғана ұрпақ тәрбиесіне оң әсер етіп, конфессияаралық толеранттылықты күшейтеді.
Қазақстандағы діни көрініс: негізгі конфессиялар және көптүрлілік
Екі ірі дін: ислам және христиандық
Елімізде негізгі екі дін бар деуге болады: ислам және христиандық. Мұсылмандар халықтың шамамен 67–70 пайызын құрайды; исламды ұстанатын этникалық топтардың қатарында қазақтармен бірге ұйғыр, татар, өзбек, түрік, күрд, дүнген, шешен, әзірбайжан, башқұрт, ингуш, балқар секілді қауымдар бар. Қазақстандағы исламның басым бөлігі — сүнниттік бағыт; әзірбайжан мен күрдтердің бір бөлігі және шағын ирандық топ шиизмді ұстанады.
2004 жылдың басындағы дерек бойынша
Мұсылман діни бірлестігі
1648
Мешіт
1534
Ислам Қазақстанда тарихи тұрғыдан үйлестіруші, ұйымдастырушы және біріктіруші күш ретінде маңызды орын алады.
Христиандықтың жағдайы исламмен салыстырғанда күрделірек: ол көп конфессиялы және бір орталыққа толық бағынбайтын құрылым ретінде сипатталады. Христиандардың басым бөлігі православие бағытында. Католицизм — шағын топ, негізінен Астана, Алматы және Қарағандыда белсенді. Протестанттық бағыттар да бар: евангелиялық христиан-баптистер, жетінші күн адвентистері, лютерандар және тәуелсіздік кезеңінде белсендірек көрінген әртүрлі жаңа қауымдар.
Көптүрліліктің басқа қабаттары
Тәуелсіздік жылдарында иудаизм ұйымдары айқын белсенділік көрсетті: бұрын тіркелген ұйымдары болмаған жағдайда, кейін 25 діни бірлестік қалыптасып, көптеген өңірлік орталықтарда синагогалар жұмыс істей бастады. Астанада Орталық Азиядағы ең ірі синагогалардың бірі ашылды.
Дәстүрлі емес ағымдар туралы
Соңғы жылдары белсенді насихат жүргізген қозғалыстар қатарында саентология, бахаизм, ахмадия, кришна қоғамы, сондай-ақ өзге де дәстүрлі емес ұйымдар аталады. Мұндай әркелкілік құқықтық реттеу мен қоғамдық иммунитетті күшейтудің маңызын арттырады.
Діни бірлестіктер санының өсуі (1989–2003)
Деректер әр кезеңде әртүрлі берілсе де, жалпы үрдіс айқын: 1990-жылдардан бастап діни бірлестіктер саны бірнеше есе артқан. Бұл өсу дәстүрлі конфессиялармен бірге жаңа ұйымдардың пайда болуымен түсіндіріледі.
Ескерту: бастапқы мәтінде әр жылға қатысты конфессиялар бойынша кесте берілген. Мұнда блог форматына сай жалпы қорытынды көрсеткіштер ықшамдалды.
Мемлекет және дін: зайырлылық қағидалары мен реттеу тетіктері
Қазақстан зайырлы мемлекет болғандықтан, тәуелсіздік жылдары мемлекеттік органдар діни ұйымдардың ішкі жұмысына тікелей араласудан тартынды. Сонымен бірге мемлекет діни кеңістікті құқықтық нормалармен реттеуге міндетті. Осы мақсатта Үкімет жанынан діни бірлестіктермен байланыстар жөніндегі кеңес құрылып, өңірлердегі бөлімшелер арқылы діни бірлестіктермен, әкімдіктермен және құзырлы органдармен өзара іс-қимыл жасалды.
1992 жылғы заң және тіркеу тәртібі
1992 жылы қабылданған «Діни сенім бостандығы және діни бірлестіктер туралы» заң азаматтардың діни бірлестік құрып, ұйымдасуына мүмкіндік берді. Діни бірлестіктерді Әділет органдарында тіркеудің нақты шарттары бар: шарттар орындалғанда ғана ұйым ресми қызмет ете алады. Тіркелмеген жағдайда қызметті тоқтату немесе айыппұл салу тетіктері қарастырылған.
Соңғы жылдары миссионерлік белсенділік пен әртүрлі радикалды, деструктивті ағымдардың ықпалы діни ахуалды күрделендірді. Бұл тұрғыдан қоғамдық қауіпсіздік пен ішкі тұрақтылықты сақтау үшін құқықтық бақылау мен профилактикалық ағарту қатар жүруі тиіс.
Қазақстандағы ислам: ұйымдасу, кадр және түсіндіру мәселелері
Қазақстан мұсылмандарының діни өмірін ұйымдастыру, мешіттер мен діни бірлестіктердің жұмысын үйлестіру және шетелдік мұсылман ұйымдарымен байланыстарды реттеу мақсатында 1990 жылы «Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы» құрылды. Бұл ұйым бүгінгі күні елдегі мұсылмандардың негізгі институционалдық құрылымы саналады.
Жүйеленуге кедергі келтіретін түйіндер
1) Үгіт-насихаттың бірізділігі
Мұсылмандардың бір жүйеге толық ұйымдаспауы және діни түсіндірудің Құран мен дәстүрлі ілімге сәйкестігін тұрақты қамтамасыз ету қажеттілігі.
2) Кадр және ғылыми база
Исламтанушылар, дінтанушылар және білікті діни кадрлар тапшылығы — оқыту мен зерттеудің жүйесіздігімен тікелей байланысты.
3) Түсіну мәдениеті
Дінді дұрыс түсіну — діни сауат пен бірізді білім беру арқылы қалыптасады; бұл радикал түсіндірулердің алдын алады.
4) Тәуелсіздік кезеңіндегі олқылықтар
Алғашқы жылдары дін саласын жете меңгерген мамандардың аз болуы және мәселенің маңызын толық бағаламау институционалдық әлсіздікке әсер етті.
5) Мәртебе және басқару
Діни басқарманың құқықтық және әкімшілік әлеуетін нақтылау — діни саладағы тәртіп пен сапаны көтерудің бір жолы ретінде қарастырылады.
6) Миссионерлік және алдын алу
Миссионерлік қызметті құқықтық өрісте бақылау және азаматтардың саналы таңдауын қолдайтын ағартушылық тетіктерін күшейту маңызды.
Қоғамның тұтастығы, діннің тұтастығы және мемлекеттің тұрақтылығы өзара байланысты. Өтпелі кезеңде дін қоғамдық ұйымшылдыққа да, әлеуметтік тәуекелдерге де ықпал ете алады. Сондықтан сенім еркіндігі мен қоғамдық қауіпсіздік арасында теңгерім сақтайтын саяси-құқықтық және білім беру шаралары қажет.
Қорытынды: сенім еркіндігі, білім және жауапкершілік
Қазақстанның стратегиялық мақсаты — әлеуметтік-экономикалық, саяси-рухани және құқықтық әділеттілікке сүйенетін, аумақтық тұтастықты қамтамасыз ететін, бірлікке ұмтылған демократиялық қоғам құру. Бұл жолда дін саласындағы саясат та, қоғамдық сана да білімге сүйенуі тиіс.
Діни кеңістікке қатысты ең дұрыс ұстаным — тыйымға емес, түсіндіруге, әлсіздікке емес, сауатқа, алауыздыққа емес, келісімге сүйену. Дін қоғам өмірімен үйлесім тапқанда ғана ұрпақ тәрбиесіне оң ықпал етіп, ортақ игілікке қызмет етеді.
Түйін
- Зайырлылық — теңдік пен құқықтық тәртіптің кепілі.
- Діни білім — жалған насихатқа қарсы қоғамдық иммунитет.
- Келісім — көптүрлі қоғамның тұрақты дамуының шарты.