Сабақта шешуші роль атқаратын оқытушы емес, керісінше оқушы екені туралы пікір қалыптастыру
Химия және биология пәндерінде білім сапасын арттыру: жаңа педагогикалық технологиялардың тиімділігі
Бүгінгі күні педагогикалық кеңістікте білім берудің жаңа моделін құру, оны сынақтан өткізу және енгізу міндеті өзекті. Қоғамдағы қайта құрулар, экономикалық дамудың стратегиялық бағдарламалары, ашықтық, ақпараттың жеделдігі мен қарқынды даму білім беруге қойылатын талаптарды түбегейлі өзгертті. Көптеген жетекші елдерде білім беру жүйесі мақсатты, мазмұнды және технологияны нәтиже арқылы бағалауға көшті.
Қазіргі білім берудің негізгі мақсаты — тек білім, білік және дағды қалыптастыру ғана емес, солардың негізінде дербес, әлеуметтік және кәсіби құзыреттілікті дамыту: ақпаратты өздігінен іздеу, талдау, тиімді пайдалану, тез өзгеретін ортада өмір сүру және еңбек ету.
Сабақтың мазмұны
Өмірмен байланысты, ғылыми шындыққа негізделген және ғылымның қазіргі даму деңгейіне сай болуы керек.
Оқыту әдістері
Дидактиканың жаңа жетістіктеріне сәйкес, оқушыны белсенді әрекетке жетелейтін тәсілдер басым болуы тиіс.
Нәтиже
Өз бетімен шешім қабылдай алатын, жауапкершілігі жоғары, өзін-өзі дамытуға қабілетті тұлға қалыптастыру.
Бұл өзгерістер оқытудың мазмұнына, құралдарына, әдіс-тәсілдеріне және ұйымдастыру формаларына жаңарту енгізуді талап етеді. Ақпарат ағыны жылдам артқан жағдайда оқушыны қысқа уақыт ішінде берік әрі әрекетті біліммен қаруландыратын тиімді тәсілдер қажет.
Жаңа педагогикалық технологиялар және мұғалім таңдауы
Қазіргі кезде оқыту үдерісін жоспарлау, қолдану және бағалаудың жүйелі әдістері ретінде жаңа педагогикалық технологиялар кең таралуда. Ғылыми негізделген ондаған технологиялар бар, сондықтан олардың ішінен өзіне қажеттісін таңдау — әр мұғалім үшін жауапкершілік пен кәсіби іскерлікті қажет ететін маңызды қадам.
Негізгі беталыс
Дәстүрлі үлгіде мұғалім басым рөл атқарса, қазіргі технологияларда оқушы — белсенді субъект. Оқушы «оқытылатын» емес, өздігінен үйреніп, білімді меңгеруге ұмтылатын тұлға болуы тиіс. Мұғалім — әр оқушының қызығуы мен қабілетін ашуға бағыт беретін ұйымдастырушы.
Оқушының іс-әрекеті бір ғана бағаға тірелмей, мінез-құлық және оқу әрекетінің көптеген параметрлері арқылы бағаланады: іс-әрекет сипаты, жеке интеллектуалдық даму, сөйлеу мәдениеті, дербес жұмыс, жауапкершілік, бастамашылдық және т.б.
Ең маңызды қағида — оқушыны басқа оқушылармен салыстырмау; оның кеше, бүгін және ертеңгі нәтижелерін салыстыру арқылы даму динамикасын бақылау. Сонда баға — қателік үшін жазалау емес, жетістік үшін мадақтау, ынта мен қажеттілікті қолдау құралына айналады.
Сын тұрғысынан ойлау (СТО): мақсат, қағида, оқу мәдениеті
Түпкі мақсат
Білімге құштар, ой-өрісі еркін дамыған, ашық қоғам азаматын тәрбиелеу.
Негізгі қағидалар
- Оқушы мен оқытушы арасындағы тепе-теңдік: екеуі де үйренуші әрі үйретуші.
- Өзара сыйластық және бір-біріне көмектесудің маңызын мойындау.
- Оқушыны өз пікірін айтуға жетелеу және пікірін құрметтеу.
- Ойлау, талдау, іздену қабілеттерін жүйелі дамыту.
- Сабақтағы шешуші рөлдің оқушыға ауысуы.
- Нәтижені өз ішіндегі прогресс арқылы өлшеу және мониторинг жүргізу.
Сабақ кезеңдеріндегі тиімді стратегиялар
Танымдық белсенділікті ояту үшін оқушыны ойлануға итермелейтін бастапқы мәліметтер және мәселені шешуге бағыттайтын айқын құрылым қажет. Төмендегі тәсілдер СТО технологиясы аясында кең қолданылады.
Топтастыру (кластер)
Мәтіндегі негізгі ұғымдарды бөліп алып, сызбанұсқа түрінде реттеп көрсету. Категорияларға біріктіру арқылы есте сақтауды күшейтеді.
Мысал: «Металл» сөзін естігенде не елестейді? Әуелі әр оқушы жеке жазады, кейін жұппен және топпен талдап, тақтада ортақ топтастыру жасайды.
ЖИГСО
Көлемі үлкен, күрделі және ғылыми мәтіндермен жұмысқа тиімді. Қарапайым мәтінде оқушылар топсыз-ақ меңгеріп, жаттап алуы мүмкін.
Әр оқушы мәтіннің бір бөлігін «сарапшы» ретінде меңгеріп, кейін өз тобына түсіндіреді — осылайша өзара тәуелділік пен жауапкершілік қалыптасады.
Түртіп алу жүйесі (INSERT)
Дайын мәтінді оқи отырып, оқушы «білетінім», «келіспеймін/сәйкес келмеді», «мен үшін жаңа» сияқты белгілеулермен кесте толтырады.
Кейін топпен пікір алмасады; түсініксіз тұстарды мұғалім нақтылайды немесе дереккөздерден іздеуге тапсырма беріледі.
Мұндай стратегияларға энциклопедиялық сипаттағы, қызықты әрі аз таныс академиялық мәтіндер тиімді келеді: құбылыстар, процестер, себеп-салдар байланыстары туралы ақпарат оқушыны ізденіске жетелейді.
Тәжірибе нәтижелері: 6-сыныптағы өзгеріс және оқу белсенділігі
Педагогикалық теория мұғалімнің әдістемелік шеберлігімен ұштасқанда ғана толық күшіне енеді. Өз тәжірибемде СТО жобасы бойынша өткізілген сабақтар оқушының өз бетінше білім алуына, алған білімін дәлелдеуге, сондай-ақ үндемейтін, енжар оқушының қызығушылығын оятып, сөйлетуге мүмкіндік беретінін байқадым.
Қолданылған әдістер
- ЖИГСО
- Венн диаграммасы
- «Белгілер» (түртіп алу) әдісі
- Бес жолды өлең
- Топтастыру
- Жеке, топтық, рөлдік ойын жұмыстары
Ынталандыру тәсілі
Үй тапсырмасын «үндемеу» ойыны түрінде ұйымдастырдым: қай топта жауап бермеген оқушы көп болса — сол топ жеңіледі. Жарыс форматы үндемей қалатын оқушыны назардан тыс қалдырмай, керісінше оны жұмсақ түрде жауапкершілікке тартады. Мұндайда топтағы басқа оқушылардың көмегі де күшейеді.
Көрсеткіш: 6 «Б» сыныбы
Нәтижесінде сабаққа қызығушылық артып, білім сапасы 43,3%-дан 66,6%-ға өсті.
| Тоқсан | «5» | «4» | «3» |
|---|---|---|---|
| I | 5 | 8 | 17 |
| II | 5 | 10 | 15 |
| III | 7 | 11 | 12 |
| IV | 8 | 12 | 10 |
Жоғары сыныптардағы қолдану: күрделі тақырыптармен жұмыс
СТО технологиясының әдіс-тәсілдерін 7–11-сыныптарда да қолдану жақсы нәтижелер берді. Жоғары сыныптарда көбіне ЖИГСО стратегиясын пайдаланамын, өйткені ол көлемді және ғылыми мазмұнды мәтіндерге ерекше сай.
Мазмұнға мысалдар
- Химиялық байланыс типтері
- Химиялық реакциялардың жылдамдығы және оған әсер ететін факторлар
- Жоғары молекулалық қосылыстар (ЖМҚ) химиясы
- Биологияда: генетика тарауы
Ашық сабақ тәжірибесі (10 «А»)
«Сілтілік металдар» тақырыбында ЖИГСО-II, топтастыру, «араласып кеткен оқиғалар», «миға шабуыл» әдістерін қолдандым. Оқушылар топта талқылап, ортада қорғады. Жоғары деңгейлі тапсырмалар мен проблемалық сұрақтар интернет және қосымша әдебиет арқылы ізденісті күшейтті.
Проблемалық талқылау
«Жыныс генетикасы» тақырыбында шығармашылық топ «СПИД тұқым қуалай ма?» және «СПИД-ті түбегейлі жоюға бола ма?» деген сұрақтар төңірегінде пікірталас ұйымдастырды. Сабақта оқушылар белсенділік танытып, жауап беруге талпынды.
Бағалау нәтижесі: 14 оқушы бағаланды — «5»: 5, «4»: 9.
Нәтижеде жаңаны тез меңгеретін, даулы мәселелерді шеше алатын, мәнін терең түсінетін және практикада қолдана алатын, болжам жасайтын оқушылар қалыптаса бастады.
Технология әсері: оқу дағдылары, орта және нәтижелер
Оқушыда қалыптасатын дағдылар
- Ашық сөйлеу және жеке пікір айту
- Өзін-өзі тексеру және бағалау
- Ақпаратты табу, сұрыптау, шешім қабылдау
- Тұлғалық еркіндік, бастамашылдық, шығармашылық
Сынып ішіндегі орта
- Достық және ұжымдық қарым-қатынас
- Жеке, жұптық, топтық, ұжымдық жұмыс мәдениеті
- Бәсекеге қабілеттілік және өзара қолдау
- Пәнаралық байланысқа бейімдік
Өлшенген нәтиже (ҰБТ)
Білім сапасы: 2003 ж. — 75%
Білім сапасы: 2007 ж. — 88%
Білім сапасы: 2010 ж. — 100%
Сабақ түрі жаңа заман талаптарына сай өзгеріп, жаңарып отырса, оның оқушының эмоциялық сезіміне әсері күшейеді. Әсіресе сезім-түйсігі басым балаларға бағдарламалық тақырыптарды тосын тәсілдер арқылы түсіндіру нәтижелі болады.
Жаңа педагогикалық технологияларды енгізу оқыту тиімділігін арттырып қана қоймай, оқушыға мемлекеттік стандарт шеңберінде қалмай, өз қабілетіне қарай таңдау жасауға және білімін әрі қарай дамытуға мүмкіндік береді. Демек, жаңа технологиялар — оқушының белсенділігін, қызығушылығын және ойлау қабілеттерін арттырудың маңызды көзі.
Қорытынды ой
Жаңа педагогикалық технологияларды тиімді қолдану арқылы «білімді адам» парадигмасын өзін-өзі дамытатын және әрекетшіл адам парадигмасына кезең-кезеңімен өзгертуге болады.
Ұсыныстар
- Әдістемелік оқулықтар мен практикалық құралдарды көбірек шығару.
- Түрлі педагогикалық технологияларды меңгеруге жүйелі жағдай жасау.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Білім беру мекемелері қызметкерлерінің ақпараттық-коммуникациялық технология саласы бойынша біліктілігін көтерудің ғылыми-әдістемелік негіздері. Алматы, 2006.
- «Химия мектепте» ғылыми-педагогикалық журналы.
- «12 жылдық білім» республикалық ғылыми-әдістемелік журналы.
- «Мектептегі психология» ғылыми-әдістемелік журналы, №4, 2007.
Автор туралы мәлімет
Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Әйтеке би кенті, Бекарыстан би кеңшары, Ү. Түктібаев атындағы №24 орта мектептің биология пәні мұғалімі — Сансызбаева Роза Мұхтарқызы.