Қазақы жылқы
Кіріспе: төрт түлік және жылқының орны
Төрт түлік туралы өлең
Баяғыда төрт жігіт мал бағыпты. Олар төрт түліктің қасиетін өлеңмен өрнектеп, әр түліктің адам өміріндегі орнын айқындаған екен:
Ойсылқара түйені «Алыбым» деп сүйеді, Шұбатын мақтайды — Шипа болып жұғатын. Кірешінің бағы бар, Көлігі ғой жануар. Қамбар ата — қанатты, Жылқы бағып қарапты. Сары қымызы — сары бал, Шөлдемейсің қанып ал. «Туған елді күзет» деп, Мінгізіпті анықтап. Зеңгі баба — сиырды Күлімсіреп қояды. Құрт-ірімшік, майлары — Бәрінен де пайдалы. «Сүт ішсін» деп халықты Сиыр жайып бағыпты. Шопан ата — майда мал, Жүрген жерде пайда бар: Жүні — шекпен болады, Төлі — көптен болады. «Қалмайды» деп көңілің, Қой бағыпты өмірі.
Талқылауға сұрақтар
- 1) Төрт түлікке қандай малдар жатады?
-
2) Халық түсінігінде әр түліктің пірі (ие-киесі) кімдер?
Түйе: ОйсылқараЖылқы: Қамбар атаСиыр: Зеңгі бабаҚой: Шопан ата
- 3) Төрт түліктің төлдерін қалай атаймыз?
- 4) Төрт түлікті қалай шақырамыз?
Жұмбақ: төлді шақыру
Оқушылар төлді шақыруға қатысты сөздерді тыңдап, қай малдың төлі екенін табады:
Балалар-ау, балалар, Бір жұмбақ айтайын: Кім жауабын таба алар — Зерегіңді байқайын. Ертеменен айқайлап, «Қайда екен?» деп ақырдым: «Ауқау-ауқау!» деп, Қай төлді мен шақырдым? «Шұнтық» деген неме деп, «Келе ғой» деп жөнелеп: «Шөре-шөре!» деп, Қай төлді мен шақырдым? Жүрмесін деп қалып қап, Қайта-қайта дауыстап: «Қауыс-қауыс!» деп, Қай төлді мен шақырдым? Құйрық-жалы суылдап, Тез жетсін деп зуылдап: «Құру-құру!» деп, Қай төлді мен шақырдым?
Қазақ халқы алдымен «Мал-жан аман ба?» деп, төрт түліктің жай-күйін түгендеген. «Құдайға шүкір, жақсы» деген жауап иесінің де жағдайы жаман еместігінің белгісі саналған. Көшпелі тіршілікте малдың еті, сүті, терісі ғана емес, мүйізі мен сүйегіне дейін қажетке жараған.
Осындай қастерлі түліктің бірі — жылқы. Халық ұғымында «қазақ», «дала», «жылқы» ұғымдары бір-біріне етене жақын. Көне заманнан бері көшпелі жұрт ең көп өсірген, ерекше пір тұтқан түлік те — жылқы.
Жылқының шығу тегі
Қолға үйретілуі
Жылқы ең алдымен жаугершілік заман талабына сай құнды көлік ретінде қолға үйретілген. Сол кезеңде жауды қуып жету немесе жаудан қашып құтылу үшін жылқыдан қолайлы мал болмаған.
Адам баласы жылқыны біздің дәуірімізге дейінгі 3–4 мың жыл бұрын қолға үйреткені айтылады.
Екі тегі
- 1) Тарпаң
-
2) Керқұлан
Керқұланды Пржевальский жылқысы деп те атайды. Бұл атау жылқыны алғаш кезіктіріп, сипаттап жазған әйгілі саяхатшының есімімен байланысты.
Жіктелуі: тұқымы, қасиеті, жүрісі, жасы
Қазақстандағы жылқы тұқымдары
Қазақстанның жылқы өсіретін зауыттары мен шаруашылықтарында жылқының көптеген тұқымы өсіріледі (оқу материалында 17 тұқым аталады). Мысал ретінде:
- Қазақы жылқы
- Мұғалжар жылқысы
- Адай жылқысы
- Көшім жылқысы
Қадір-қасиетіне қарай
Жылқыны қадір-қасиетіне қарай арғымақ және жабы деп бөледі. Арғымақ — жүйрік, алғыр, адамға адал серік бола алатын бағалы тұқымдар.
Арғымақтың атаулары
Ерекше арғымақты халық тұлпар, сәйгүлік, пырақ, дүлділ деп те атаған.
Көркем әдебиеттегі тұлпарлар
-
Алпамыс
Бейшұбар
-
Қобыланды
Тайбурыл
-
Ер Тарғын
Тарлан
Жүрісіне қарай
Жылқы жүрісіне қарай төмендегі түрлерге жіктеледі:
Ең баяу қозғалыс — аяң (оның ішінде бүлкек, шоқырақ түрлері айтылады), ал ең жылдам қозғалыс — шабыс.
Жасына қарай атаулары
Одан кейін жасын қосып айта береді (мысалы, алты жасар, жеті жасар т.б.).
Мүшел есебіндегі орны
Жылқы мүшелдік он екі жылдың құрамында қасиетті жетінші болып аталады. Оқу мәтінінде 2014 жыл — жылқы жылы екені мысал ретінде берілген.
Жылқының ерекшелігі және пайдасы
Аналық мейірім
Биенің аналық мейірімі ерекше: қыста қар тепкенде алдымен өзі оттамай-ақ, құлынына шөп ашып береді. Құлындары тойған соң ғана өзі оттайды.
Сондай-ақ жылқы өз үйіріне түспейді деп түсіндіріледі.
Таза су мен асыл шөп
Жылқы лай суды ішпейді, сасыған суға жоламайды; тұнық суды таңдап ішеді. Шөптің де асылын теріп жейді.
Осыған байланысты жылқының еті мен сүті құнарлы деп бағаланады.
Өмір жасы және күзеу
Жылқы 33 жасқа дейін жасайды, орташа жасы — 15–16 жыл.
Жүн алу атаулары да бөлек: қойды қырқады, түйені жүндейді, ал жылқыны күзейді.
Қымыз: ұлттық тағам және шипа
Жылқының сүті — қымыз. Қымыз қазақ дастарханындағы ең құрметті дәмнің бірі. Оның құрамында ағзаның қорғаныс қабілетін арттыратын В тобы витаминдері бар деп айтылады.
Дайындау тәсілі
Қымызды сабаға немесе күбіге құйып ашытады. Күбі көбіне еменнен жасалады: аузы тарлау, түбі кеңірек болады. Саба — жылқы терісінен жасалатын ыдыс.
Емдік түсініктер мен халық тәжірибесі
- Қылы да ем: қылды жағып, күлін аузы уылған балаға және күйікке сепкен.
- Жылқы терісі туралы ырым: далаға қонғанда жылан жоламасын деп, ер-тұрманды айнала жайып қоятын дәстүр айтылады.
- Жүрек майы: суық тиген адамға аз-аздан шикідей жегізгені баяндалады.
Төлдеу мерзімі: түйе — 12 ай, сиыр — 9 ай, ешкі — 5 ай, жылқы — 10 ай.
Ауа райын болжауға қатысты наным
- Сәуірде жылқы ықтаса — келер қыс қатты болады.
- Жылқы басын көп шұлғыса — келер қыс жайсыз болады.
Ата-бабамыз «қымызы — бал, еті — дертке дауа, мінсе — ер қанаты» болған Қамбар ата тұқымын көрегендігі мен сезімталдығы үшін де пір тұтқан.
Ер-тұрман және әбзелдер
Ер-тұрман ұғымы
Ер-тұрман — салт атқа міну үшін қажет жабдықтар жиынтығы. Ер жасаған шеберді ерші дейді. Ердің ағаштан жасалған бөлігі сүйек деп аталады.
Ер сүйегі бірнеше бөліктен құрастырылып жасалса — құранды ер. Көкпарға, сайысқа арналған ерлерді әдетте ауырлатпау үшін аса әшекейлемеген; ал әйелдер мінетін ерге күміс, алтынмен өрнек салынған.
Тоқым және түрлері
Тоқым ер ағашының астына төселеді. Тоқымның түрлері ретінде: тебінгі, ішпек, терлік аталады. Көбіне киізден жасалады.
Ашамай және балаға атқа мінгізу
Ердің қарапайым түрі — ашамай. Ол кішкентай балаларды атқа отырғызып, мінуге үйрету үшін қолданылады.
Тағаға қатысты ырым
Тағаны кейде есіктің маңдайшасына іліп қояды: «таға тапқан кісі — тағдырлы, бақ қонады» деген ырым бар. Халық даналығында: «Тағаны шеге сақтайды. Таға жүйрікті сақтайды. Жүйрік жігітті сақтайды, жігіт елін сақтайды» деген сөз айтылады.
Ұлттық ат ойындары және баптау мәдениеті
Ұлттық ойын түрлері
Ат үстіндегі ептілік пен батылдықты танытатын ұлттық ойындарға мыналар жатады:
Бәйге және бап
Бәйгенің басты шарты — атты баптап қосу. Атты көбіне атбегілер баптайды. Қазақта: «Ат шаппайды, бап шабады» деген сөз бар.
Бәйге түрлері
- Тай жарыс
- Құнан жарыс
- Дөнен жарыс
- Жорға жарыс
Атбегілер жүйрікті ерекше қастерлейді: ұқыптылық, таза ұстау, жарату тәртібі қатаң сақталған. Халық тәжірибесінде сәйгүліктің жілік майы ағарып шынылана бастағанда ғана жаратуға кірісетіні айтылады.
Көкпар туралы
Көкпарда көбіне ешкі тартылады, өйткені оның терісі мықты болады. Көкпарға арналған ешкінің басы мен төрт сирағын алып, салқын суға салып, терісін берік ету тәсілі айтылады.
Ойын шарты
Ортаға тасталған көкпарға аттылар бір мезетте ұмтылады. Ептілігі басым ойыншы көкпарды көтеріп алып, өзгеге бермей, төрешілер белгілеген орынға жеткізуге тырысады. Мәреге жеткенше көкпар бірнеше қолдан өтуі мүмкін.
Сабақта аударыспақ, теңге алу, қыз қуу, бәйге туралы да қосымша айтылып, суреттер көрсетіледі.
«Желден жүйрік» тақырыбы: ән-жыр және сөз өнері
Жыраулар сөзі
Жылқы туралы сөз қозғалса, қазақтың селт етпей қалуы қиын. Ақын-жыраулар жылқыға деген сүйіспеншілікті айшықты өрнекпен жеткізген.
Ақтамберді жыраудан
Арудан асқан жан бар ма? Жылқыдан асқан мал бар ма? Биенің сүті — сары бал, Қымыздан асқан дәм бар ма? Желіде құлын жусаса, Кермеде тұлпар бусанса, Сәні келер ұйқының. Жылқы қолдан тайған соң Қызығы, көркі құлпында. Жігіттің көркі — жылқыда!
Оқылым/тыңдалым
«Аттың сыны»
Ән
«Жылқышы әні»
Ән
«Боламын мен жылқышы»
Қорытынды: мақал-мәтелдер мен тыйым сөздер
Мақал-мәтелдер
- Арық атқа қамшы ауыр.
- Ат — мұратқа жеткізер.
- Жақсы ат — жанға серік.
- Ат мінбеген ат мінсе, шаба-шаба өлтірер; тон кимеген тон кисе, сілке-сілке тоздырар.
- Мал құлыннан, ақша тиыннан өседі.
- Жаманға мал бітсе, жақынын танымас.
Тыйым сөз
Жүгенсіз атпен шаппа.
Бұл — қауіпсіздік пен тәртіпті сақтауға үндейтін өнеге.
Түйін
Жылқы — қазақтың тұрмыс-тіршілігімен, сөз өнерімен, ұлттық ойындарымен және салт-дәстүрімен біте қайнасқан қастерлі түлік. Оны тану — тарихты, мәдениетті және өмір тәжірибесін тану.